Chess i nā aupuni dictator: hoomanawanui, ke kūʻokoʻa a me ke kipi hāmau

pākuʻi, ʻoi aku ma mua o kahi pāʻani hoʻolālā, He hōʻailona ia o ke kūʻē ʻana i ka mōʻaukala, naʻauao a me ke kūʻokoʻa i nā pōʻaiapili o ka hoʻokaumaha. I nā aupuni dictatorial, kahi o ka olelo i kakauia, Ua hoʻopaʻi ʻia a hoʻomaʻau ʻia paha ka hana akamai a me ke kūʻē, ka papa 64 Ua lilo ʻo Casillas i puʻuhonua hāmau no ka noʻonoʻo. ʻAʻole wale ma muli o kona hiki ke hoʻokūkū i ka manaʻo authoritarian, aka, no ka mea, ma kona ano, Hoʻokomo ka Chess i nā loina kūʻē i ka hana ʻino: ka mana kūʻokoʻa o ke kanaka, ka hoʻoholo kūʻokoʻa a me ka hiki ke lanakila i ka hoa paio me ka ʻole o ka hana ʻino kino. Ke ʻimi nei kēia ʻatikala i ke ʻano o ka chess ma mua o kona kūlana ma ke ʻano he leʻaleʻa e lilo i hana kipi hōʻailona., he olelo cipher o ke kue a, i kekahi mau hihia, he mea paahana ola noʻonoʻo i loko o nā hui kahi i pāpā ʻia ai ke kūʻokoʻa.

ʻO Chess he wahi kūʻokoʻa i ka hoʻokaumaha

I nā aupuni dictator e like me kēlā o ʻO Francisco Franco ma Sepania, ʻO Augusto Pinochet ma Kili o ka Soviet Union malalo o Stalin, Hoʻonui ʻia ka mana aupuni i nā wahi a pau o ke ola, mai ka hoʻonaʻauao a hiki i ka leʻaleʻa. Eia naʻe, Hāʻawi ka chess i kahi ʻālohilohi o ke kūʻokoʻa: he pāʻani ma ke ao holoʻokoʻa nā lula, ʻaʻole i kau ʻia e ke aupuni, a kahi e hiki ai i ka mea pāʻani ke hoʻohana i kona kuleana me ka ʻole o nā mea uwao. ʻAʻole like me nā haʻuki ʻē aʻe a i ʻole nā ​​hana moʻomeheu, ʻAʻole koi ʻo Chess i nā ʻoihana waiwai a i ʻole nā ​​​​ʻae aupuni; ʻO ka mea wale nō ka papa a me nā manaʻo ʻelua e makemake e hoʻokūkū kekahi i kekahi..

I ka ʻO ka Cuba ʻo Fidel Castro, ʻo kahi laʻana, Hoʻolaha ʻia ʻo Chess ma ke ʻano he ʻāpana o ka “moʻomeheu kipi”, aka, ua lilo ia i wahi e hiki ai i ka poe kue ke akoakoa malalo o ke ano o ka hookuku hala ole.. Wahi a ka mea kākau moʻolelo Haroldo Dilla, i na makahiki 70 y 80, Ua lawelawe ʻia nā hui kaʻaheʻe ma Havana ma ke ʻano he hālāwai no ka poʻe naʻauao koʻikoʻi i ke aupuni, nāna i hoʻohana i nā pāʻani e kūkākūkā i nā manaʻo kapu. pākuʻi, ma keia manao, he a parole metaphor: he aina kahi, ʻoiai ua nānā ka mokuʻāina, Hiki i nā mea pāʻani ke neʻe me ke kūʻokoʻa.

I ka niu Kelemania, Ua pāʻani ʻo chess i kahi hana ambiguous. ʻOiai ua hoʻohana ke aupuni iā ​​​​ia ma ke ʻano he propaganda - hoʻolaha i nā mea pāʻani Aryan e like me Emanuel Lasker (ʻoiai he Iudaio) o Alexander Alekhine (nāna i kākau i nā ʻatikala anti-Semitic e hoʻokipa i ka poʻe i mana)—, i loko o nā kahua hoʻopaʻapaʻa e like me Theresienstadt, ua hoʻonohonoho nā pio i nā hoʻokūkū malū. Ua lilo ʻo Chess i ʻano mālama i ka hanohano kanaka i waena o ka weliweli. E like me ka mea ola i hoike mai Victor Frankl i loko o kāna puke ʻO ke kanaka e ʻimi ana i ke ʻano, keia mau lealea “he kaua kūʻē i ka dehumanization”.

ʻO ka ʻōlelo i hoʻopili ʻia o nā ʻāpana: chess a me ka hoʻokae politika

ʻAʻole ʻo Chess he puʻuhonua wale nō, aka, he a code. I loko o nā aupuni kahi i hoʻopau ai ka censorship i nā hoʻohewa pololei, Hiki i nā pāʻani ke hoʻouna i nā memo huna. ʻO kahi laʻana paradigmatic ʻo ia o ʻO Viktor Korchnoi, Ke poʻokela Soviet i haʻalele i loko 1976 i ka wā hoʻokūkū ma Holland. Korchnoi, he mea hoohewa ikaika i ke aupuni, ua hoomaauia no kona kokua ana i ka poe kue e like me ʻO Alexander Solzhenitsyn. Ma kāna mau pāʻani, ʻoi aku ma kāna duel kūʻē Anatoly Karpov i loko 1978 —manaʻo i ka “pāʻani o ke kenekulia”—, he nui ka poʻe i ʻike i kahi hakakā hōʻailona ma waena o ka USSR a me ke Komohana. ʻAʻole wale no kāna waiwai maʻamau, akā, no kona kūlana politika.

In ʻO Argentina i ka wā o ke aupuni dictator (1976-1983), Ua hana pū ʻo Chess ma ke ʻano he ʻōlelo kūʻē. ʻO ka mea pāʻani Miguel Najdorf, no Polani a me Holocaust ola, lilo i mea nui. Najdorf, ka mea i nalowale kona ʻohana ma nā kahua hoʻomoana Nazi, Ua hoʻohana ʻo ia i kāna mana e pale aku i nā mea pāʻani ʻōpio i hoʻomaʻau ʻia e ke aupuni. Wahi a nā hōʻike i hōʻiliʻili ʻia e ka mea nūpepa Leontxo García, I nā hoʻokūkū chess, ua hoʻololi ʻia nā memo coded: he wehe like Palekana Sicilian hiki ke lilo i hōʻailona e aʻo ai i kahi hoʻouka kaua, ʻoiai he pāʻani wikiwiki (ʻōhū) lawelawe ʻia e hoʻouna i ka ʻike me ka hoʻāla ʻole ʻana i nā kānalua.

ʻAʻole mea hou kēia hoʻohana ʻana i ka chess ma ke ʻano he mea hana kamaʻilio huna. I ka wā o ka Kipi Farani, ua hoʻohana nā kipi i nā pāʻani e hoʻolālā i nā hoʻolālā, a ma ka Kaua anu, ʻO ka CIA a me ka KGB i hoʻolimalima i nā mea pāʻani e like me ʻO Bobby Fischer no na manao hoolaha. Eia naʻe, ma na aupuni diktatori, kahi i ʻoi loa ai ka paranoia mokuʻāina, ʻaneʻane loaʻa ka chess i kahi ana palapala: ʻO kēlā me kēia neʻe he mea hoʻohālike, kēlā me kēia checkmate he hōʻailona lanakila ma luna o ka pūnaewele.

ʻO ka psychology o ka chess i loko o nā wahi repressive

Ma waho aʻe o kāna waiwai hōʻailona, Hāʻawi ʻo Chess i nā pōmaikaʻi noʻonoʻo koʻikoʻi i nā pōʻaiapili o ka hoʻokaumaha. ʻO nā haʻawina e like me nā neuroscientist Ioredane Grafman ua hōʻike i ka chess activs wahi o ka lolo e pili ana i hoʻolālā, ka hoʻomanaʻo a me ka mana o ka naʻau. I nā wahi i mau ka makaʻu a me ka maopopo ʻole, Hāʻawi ka chess i ka manaʻo o ka mana: ma ka papa, ua maopopo na rula, nā hopena wānana, a hiki i ka mea pāʻani ke manaʻo mua i ka neʻe ʻana o ka hoa paio.

I ka hale paahao politika, He mea koʻikoʻi kēia ʻano. In Kile ma lalo o Pinochet, paahao like Luis Corvalan (alakaʻi komunista) Ua hōʻike lākou i kā lākou mau memo i ke kōkua ʻana o ka chess iā lākou e mālama i ko lākou noʻonoʻo. Corvalan, ka mea i noho i na makahiki ma kahi hoomoana Puchuncavi, wehewehe i nā pāʻani e like me “he oasis ma ka waonahele o ka hoomainoino”. ʻAʻole ʻo ka chess wale nō ka mea hoʻonanea, aka hoʻoikaika i ka ʻike o na pio: ma kahi i hōʻole ʻia ai ko lākou ʻano kanaka, Ua hoʻomanaʻo ka pāʻani iā ​​​​lākou e noʻonoʻo mau ana lākou i nā mea, hiki ke hoʻolālā a me ka noʻonoʻo.

I ka ʻO Stalinist USSR, ʻO Chess kekahi kiwi pakele no ka hoʻohaunaele hui. I ka wā o ka Weliweli Nui (1936-1938), i ka wā i pepehi ʻia ai nā miliona a hoʻouna ʻia i ke Gulag, hoʻonui ʻia nā hoʻokūkū chess. ka mea kakau moolelo ʻO Stephen Kotkin Hōʻike ʻo ia ua pane kēia i kahi pono noʻonoʻo: ma kahi ʻāina i hoʻoholo ai ka mokuʻāina i ka mea i noho a me ka mea i make, Hāʻawi ka chess i kahi hoʻopunipuni o ka meritocracy. ʻO ka lanakila ʻana i ka pāʻani kekahi o nā ala liʻiliʻi e hiki ai i ke kamaʻāina ke hōʻoiaʻiʻo iā lākou iho me ka hilinaʻi ʻole o ka ʻaoʻao..

Eia naʻe, He palena ko keia puuhonua. I loko o nā aupuni holoʻokoʻa, hiki ke koho ʻia ka chess. I ka ʻO Kina ʻo Mao, i ka wā o ka Hoʻololi Moʻomeheu (1966-1976), Ua pāpā ʻia ka pāʻani no ka mea ua noʻonoʻo ʻia “bourgeois”. Hoʻomaʻau ʻia nā mea pāʻani ʻoihana, a me na papa, luku ʻia. Ma hope wale nō o ka make ʻana o Mao, i loko 1976, Ua puka hou ka chess ma ke ʻano he hōʻailona o ka hāmama. Hōʻike kēia i hope a i waho, ʻoiai he hana kūʻē paha ka chess, Ua hilinaʻi mau kona mana i ka pōʻaiapili politika.

ʻO Chess ma ke ʻano he hoʻoilina o ke kūʻē

Hoy, Noho mau ʻo Chess i hōʻailona o ke kūʻokoʻa i nā hui e hakakā mau nei i ka hoʻokaumaha. In Iran, kahi e pale ai nā wāhine i ke komo ʻana i nā hoʻokūkū huikau, mea pāʻani like Sara Khadem ua hōʻole i nā kuʻuna ma ka hoʻokūkū ʻole me ka hijab i nā hoʻokūkū honua. In ʻO Afghanistan ma lalo o ka Taliban, Ua pāpā ʻia ka chess ma nā kula, aka, hana malu ka poe opio, me ka hoʻohana ʻana i nā papa i kaha ʻia ma ka pepa a i ʻole nā ​​polokalamu kelepona.

ʻO ka hihia hou loa ʻo ia o ʻUkelena, kahi i lilo ai ka chess i hōʻailona o ke kūpaʻa i ke kaua. Makemake nā mea pāʻani Ruslan Ponomariov Ua hoʻonohonoho lākou i nā hoʻokūkū ma nā kūlanakauhale pahū, hoʻohana i nā pāʻani ma ke ʻano he lāʻau lapaʻau no nā keiki haʻalele. I loko o kahi pōʻaiapili i loaʻa i nā wahi a pau ka hoʻomāinoino kino, Hāʻawi ka chess i kahi koho: he kahua kaua kahi naauao, aole ikaika, hoʻoholo i ka hopena.

ʻO kēia hoʻomau ʻana o ka chess ma ke ʻano he mea hana kūʻē, ʻaʻole ia he coincidence. ʻAʻole like me nā hōʻailona ʻē aʻe—e like me ke mele a i ʻole ka palapala—, ʻo ka chess honua a pau ole. ʻAʻole pono e unuhi, ʻAʻole ia i hilinaʻi i ka ʻenehana a hiki ke hoʻomaʻamaʻa ma nā wahi āpau, mai ka halealii a i ke keena. Ma waho aʻe, kona hale binary (blanco vs. negero, hoouka kaua vs. pale aku) lilo ia i mea hoʻohālikelike kūpono no ka hakakā ma waena o ke kūʻokoʻa a me ka hoʻokaumaha.

Ma keia manao, chess ma mua o ka pāʻani e lilo i a hana kālaiʻāina. ʻO kēlā me kēia pāʻani i pāʻani ʻia ma kahi aupuni mana he ʻōlelo ia, i loko o ka pōʻeleʻele, ua noa ka noonoo o kanaka. E like me kā ka haku mele i kākau ai ʻO Jorge Luis Borges —pepa chess nui—: “He pāʻani pau ʻole ka Chess, aka, he aniani: hōʻike i ka mau loa o ka hakakā ma waena o ka hoʻonohonoho a me ka haunaele”. ma na aupuni diktatori, lilo kela aniani i mea kaua.

Nā hopena: ka papa me he auwaha leo

a puni ka mōʻaukala, Ua ʻoi aku ka nui o ka chess ma mua o ka pāʻani: Ua lilo ia i puuhonua, he olelo, he lapaau a, maluna o na mea a pau, he hōʻailona o ka hiki ʻole o ke kanaka ke kūʻē. ma na aupuni diktatori, kahi i hooleia ai ke kuokoa, ka papa 64 Ua lilo ʻo Casillas i microcosm kahi e hiki ai i nā kānaka ke hoʻohana i ko lākou kūʻokoʻa, e kamaʻilio malū a mālama i kou hanohano. Mai nā kahua hoʻomoana Nazi a i nā hale paʻahao ʻo Pinochet, e hele ana ma na hui malu o Havana, He auwaha hāmau ka chess e kūʻē i ka hoʻokaumaha.

Eia naʻe, ʻAʻole pili kona mana i kona hiki ke hoʻokūkū i ka mana, aka i kona ke ao holoʻokoʻa. ʻAʻole ʻokoʻa ka Chess ma waena o nā manaʻo, kāne a lāhui paha; Ua like ko lakou rula ma na wahi a pau, a ʻo kāna hana, ʻaʻohe mea e pono ai ma mua o ʻelua mau manaʻo e noʻonoʻo. ʻO kēia maʻalahi hiki ke loaʻa, akā, pōʻino hoʻi no nā aupuni mana, ka poʻe makaʻu i nā wahi e hiki ai i nā kamaʻāina ke hoʻohana i ko lākou manaʻo me ka nānā ʻole.

Hoy, ʻoiai ke alo nei ka honua i nā ʻano hou o ka authoritarianism—mai ka nānā kikohoʻe a hiki i ka censorship algorithmic—, pili nō ka chess. ʻAʻole like me ka hoʻonā kupua, akā, i mea e hoʻomanaʻo ai ʻaʻole pono ke kūʻokoʻa i ka hoʻōho a me ka hōʻikeʻike: i kekahi manawa, e neʻe wale i kahi pawn. I loko o kahi pōʻaiapili kahi i ʻike hewa ʻole ai a me ka hoʻomalu kaiapili nā mea hana o ka mana, aʻo ka chess i kēlā hoʻolālā, ʻO ka hoʻomanawanui a me ka noʻonoʻo he mau mea kaua ikaika. E like me kāna i ʻōlelo ai Garry Kasparov, ka poʻokela honua kahiko a me ka mea kū'ē'ē Lūkini: “ʻO ka chess ka haʻuki o ka noʻonoʻo, aka, he ao no ke ola. Aʻo iā ʻoe e noʻonoʻo iā ʻoe iho, e kakali i nā hopena a ʻaʻole e haʻalele”.

I ka pōkole, ʻAʻole he leʻaleʻa wale ka chess i nā aupuni dictatorship, akā, he hana kūʻē moʻomeheu. Ke ola nei kāna hoʻoilina i kēlā me kēia pāʻani i pāʻani malū, i kēlā me kēia hoʻokūkū i hoʻonohonoho ʻia ma lalo o ka maka o ka Mokuʻāina, i kēlā me kēia mea pāʻani, me ka neʻe wiwo ʻole, Ua kū'ēʻo ia i ka pūnaewele me ka'ōleloʻole. No ke aha mai, i ka hopena, ʻAʻole lanakila mau ke kūʻokoʻa me nā pahi kaua a me nā pū.: i kekahi manawa, ʻO nā mea a pau āu e makemake ai he papa a me ka makemake e haʻalele ʻole..