Диктатураларҙа шахмат: сыҙамлылыҡ, азатлыҡ һәм өнһөҙ ихтилал

шахмат, стратегия уйынынан да күберәк, Ул тарих дауамында ҡаршылыҡ символы булып торған ., иҙеү контекстарында аҡыл һәм азатлыҡ. Диктаторлыҡ режимдарында ., ҡайҙа яҙылған һүҙ ., сәнғәт һәм диссидентлыҡ цензура йәки эҙәрлекләүгә дусар булған, таҡта 64 Касильяс аҡыл өсөн өнһөҙ һыйыныу урынына әйләнде .. Авторитар фекерләүгә ҡаршы сыға алыуы арҡаһында ғына түгел ., әммә сөнки, үҙ асылында М., Шахмат тиранлыҡҡа ҡаршы принциптарҙы кәүҙәләндерә: шәхестең автономияһы, ирекле ҡарар ҡабул итеү һәм физик көс ҡулланыуға мөрәжәғәт итмәйенсә ҡаршы яҡты еңә алыу. Был мәҡәләлә шахматтың нисек итеп үҙенең күңел асыу статусын үтеп, символик ихтилал актына әйләнгәне тикшерелә., ҡаршылыҡтың шифр теле һәм, ҡайһы бер осраҡтарҙа, азатлыҡ тыйылған зиннәт булған йәмғиәттәрҙә психологик йәшәү ҡоралы.

Шахмат иҙеүҙә автономия киңлеге булараҡ

1990 йылғы кеүек диктатураларҙа. Франсиско Франко Испанияла, Аугусто Пиночет Чилиҙа o Сталин осорондағы Советтар Союзы, Дәүләт контроле тормоштоң бөтә өлкәләренә лә таралған ., белем алыуҙан ялға тиклем. Әммә, шахмат автономия балҡышы тәҡдим итте: ҡағиҙәләре универсаль булған уйын, режим тарафынан йөкмәтелмәгән, һәм ҡайҙа уйынсы аралашсыларһыҙ үҙ агентлығын тормошҡа ашыра ала. Башҡа спорт йәки мәҙәни эшмәкәрлектән айырмалы, Шахмат өсөн ҡиммәтле инфраструктура йәки хөкүмәт рөхсәттәре талап ителмәгән .; Бары тик таҡта һәм бер-береһенә дау ҡуйырға әҙер ике аҡыл ғына кәрәк ине..

1990 йылда. Фидель Кастроның Кубаһы, Мәҫәлән, Шахмат рәсми рәүештә пропагандаланған өлөшө булараҡ “революцион мәҙәниәт”, әммә ул шулай уҡ зыянһыҙ турнир йөҙөндә диссиденттар йыйыла алырлыҡ киңлеккә әйләнде.. Тарихсы фекеренсә, А. Гарольдо Дилла, йылдарында . 70 й 80, Гаваналағы шахмат клубтары режимды тәнҡитләгән зыялылар өсөн осрашыу урыны булып хеҙмәт иткән ., кем уйындарҙы тыйылған фекерҙәр тураһында фекер алышыу өсөн ҡулланған. шахмат, был мәғәнәлә, булды условно азат итеү метафораһы: ер ҡайҙа, Дәүләт күҙәтһә лә, Уйынсылар ниндәйҙер үҙаллылыҡ менән хәрәкәт итә ала.

1990 йылда. Германия кокос, шахмат та ике мәғәнәле роль уйнаған. Ә режим уны пропаганда булараҡ ҡулланған-арий уйынсыларын пропагандалау кеүек Эмануэль Ласкер (йәһүд булыуына ҡарамаҫтан) o Александр Алехин . (антисемит мәҡәләләр яҙған, власта ултырғандарҙы хуплау өсөн)—, кеүек концлагерҙарҙа Терезиенштадт, тотҡондар йәшерен турнирҙар ойошторған. Шахмат формаһына әйләнде. кеше бәҫен һаҡлау ҡот осҡос хәлдәр араһында. Иҫән ҡалған кеше һөйләүенсә Виктор Франкл үҙенең китабында . Мәғәнә эҙләүсе кеше ., был уйындар булды “дегуманизацияға ҡаршы алыш”.

Әҫәрҙәрҙең шифрланған теле .: шахмат һәм сәйәси диссидентлыҡ

Шахмат һыйыныу урыны ғына булмаған ., әммә шулай уҡ код. Цензура туранан-тура тәнҡитте бөтөргән режимдарҙа, уйындар йәшерен хәбәрҙәр тапшыра ала. Парадигматик миҫал булып 1990 й. Виктор Корчной, 1941 йылда ҡасып киткән совет гроссмейстеры. 1976 Голландияла үткән турнир ваҡытында. Корчной, режимдың ҡәтғи тәнҡитсеһе, диссиденттарҙы яҡлаған өсөн эҙәрлекләнгән булған, мәҫәлән, Александр Солженицын .. Уның уйындарында ., бигерәк тә үҙенең дуэлендә Анатолий Карпов . й. 1978 — тип иҫәпләнә. “быуат матчы”—, күптәр СССР һәм Көнбайыш араһындағы символик конфронтацияны күргән. Корчнойҙың һәр аҙымы тактик ҡиммәте буйынса ғына анализланмаған, әммә мөмкин булған сәйәси әһәмиәте өсөн.

2012 йылда. Хәрби диктатура осоронда Аргентина . (1976-1983), Шахмат шулай уҡ ҡаршылыҡ күрһәтеү теле булараҡ та эшләгән .. Уйынсы Мигель Найдорф, сығышы менән поляк һәм Холокостты иҫән ҡалған, төп шәхес булып китте. Найдорф, гитлер лагерҙарында ғаиләһен юғалтҡан, Ул үҙенең йоғонтоһон режим тарафынан эҙәрлекләнгән йәш уйынсыларҙы яҡлау өсөн ҡулланған .. Журналист йыйған күрһәтмәләр буйынса Леонтсо Гарсия, Шахмат турнирҙарында кодлы хәбәрҙәр менән алмашҡандар: кеүек асылыу Сицилия оборонаһы яҡынлашып килгән рейд тураһында иҫкәрткән сигнал булыуы мөмкин, тиҙ уйын булғанда (блиц) шик тыуҙырмай мәғлүмәт тапшырыу өсөн хеҙмәт иткән.

Был шахматты йәшерен аралашыу ҡоралы булараҡ ҡулланыу яңылыҡ түгел ине .. йылдарында. Француз революцияһы, революционерҙар стратегияларҙы планлаштырыу өсөн уйындар ҡулланған, һәм 2012 йылда. Һалҡын һуғыш ., ЦРУ һәм КГБ финанслау уйынсылар кеүек Бобби Фишер пропаганда маҡсатында. Әммә, диктатураларҙа, Ҡайҙа дәүләт паранойяһы экстремаль булған, шахмат үлсәм алды тиерлек әҙәбиәт: һәр хәрәкәт метафора ине, һәр мат системаны символик еңеү.

Репрессия мөхитендә шахмат психологияһы

Уның символик ҡиммәтенән тыш, Шахмат иҙеү контекстарында аныҡ психологик өҫтөнлөктәр тәҡдим итә. Нейрохирург кеүек тикшеренеүҙәр Джордан Графман шахмат уйыны мейенең 100-гә бәйле өлөштәрен әүҙемләштереүен күрһәткән. планлаштырыу, хәтер һәм эмоциональ контроль. Ҡурҡыу һәм билдәһеҙлек даими булған мөхиттә, шахмат контроль тойғоһон тәьмин иткән: таҡтала ., ҡағиҙәләр аныҡ ине, күҙалланған эҙемтәләр, һәм уйынсы ҡаршы яҡтың хәрәкәттәрен алдан күрә ала.

1990 йылда. сәйәси төрмәләр, Был аспект хәл иткес булды. 2012 йылда. Пиночет етәкселегендәге Чили, тотҡондар кеүек Луис Корвалан (коммунистик юлбашсы) Улар үҙҙәренең хәтирәләрендә шахматтың аҡыл ҡеүәһен һаҡларға ярҙам иткәнен һөйләне .. Корвалан, йылдар буйы концлагерҙа ултырған Пучункави, тип һүрәтләгән уйындарҙы. “ғазап сүллегендәге оазис”. Шахмат уйҙырма ғына түгел ине, бәлки үҙенсәлекте нығытҡан әсирҙәрҙең береһе: кешелеклелегенән мәхрүм ителгән урында, уйын уларҙы иҫкә төшөрҙө, улар һаман да уйлай йән эйәләре, стратегияға һәм ижадҡа һәләтле.

1990 йылда. Сталин СССР-ы ., Шахмат шулай уҡ коллектив ҡәнәғәтһеҙлек өсөн ҡасыу клапаны булды .. йылдарында. Бөйөк дәһшәт (1936-1938), миллиондарса кешене үлтергәндә йәки ГУЛАГ-ҡа оҙатҡанда, шахмат турнирҙары ҡабатланған. тарихсы Стивен Коткин Ул был психологик ихтыяжға яуап биргәнен билдәләй: кемдең йәшәүен, кемдең үлеүен Дәүләт хәл иткән илдә, шахмат меритократия иллюзияһын тәҡдим итте. Уйында еңеп сығыу граждандың партияның ихтирамына таянмайынса үҙен иҫбатлай алыуының һирәк ысулдарының береһе була..

Әммә, был һыйыныу урынының сиктәре булған. Тоталитар режимдарҙа ., хатта шахматты ла кооптацияларға мөмкин. 1990 йылда. Маоның Ҡытайы, ваҡытында Мәҙәни революция . (1966-1976), Уйын тыйылған, сөнки ул һанала “буржуаз”. Профессиональ уйынсыларҙы эҙәрлекләгәндәр ., һәм таҡталар, емерелгән. Мао үлгәндән һуң ғына, й. 1976, шахмат асыҡлыҡ символы булараҡ яңынан барлыҡҡа килде. Был алға-артҡа күрһәтә, тип, шахмат ҡаршылыҡ акты булыуы мөмкин булһа ла, Уның власы һәр ваҡыт сәйәси контексҡа бәйле булған ..

Шахмат ҡаршылыҡ мираҫы булараҡ

Хой, Шахмат әле лә иҙеүгә ҡаршы көрәшкән йәмғиәттәрҙә азатлыҡ символы булып ҡала .. 2012 йылда. Иран ., унда ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнаш ярыштарҙа ҡатнашыу өсөн сикләүҙәр менән осраша, уйынсылар оҡшай Сара Хәҙем . халыҡ-ара турнирҙарҙа хиджабһыҙ ярышып, нормаларға ҡаршы сыҡҡандар. 2012 йылда. Афғанстан талибандар аҫтында ., мәктәптәрҙә шахмат уйнау тыйылды, әммә йәштәр уны йәшерен рәүештә шөғөлләнә, ҡағыҙҙа йәки мобиль ҡушымталарҙа һыҙылған таҡталар ҡулланыу.

Иң һуңғы осраҡ – 2012 йылғыһы. Украина, унда шахмат һуғыш ваҡытында ныҡлыҡ символына әүерелгән. Уйынсылар ярата Руслан Пономариов . Улар бомбаға тотолған ҡалаларҙа турнирҙар ойошторған ., уйындарҙы күсерелгән балалар өсөн терапия итеп ҡулланыу. Физик көс ҡулланыу һәр ерҙә булған контекста, шахмат альтернатива тәҡдим итә: разведка йыйылған яу яланы, ҡаты көс түгел, һөҙөмтәне хәл итеү.

Ҡаршылыҡ күрһәтеү ҡоралы булараҡ шахматтың был ныҡышмалылығы осраҡлы түгел .. Башҡа символдарҙан айырмалы рәүештә — мәҫәлән, музыка йәки әҙәбиәт —, шахмат - ул универсаль һәм ваҡытһыҙ. Тәржемә талап ителмәй, Ул технологияға бәйле түгел һәм теләһә ҡайҙа практика үткәрергә мөмкин ., һарайҙан камераға тиклем. Башҡа, уның ике төҙөлөшө (Бланко ҡаршы. негр, һөжүм ҡаршы. оборона) уны азатлыҡ һәм иҙеү араһындағы көрәштең камил метафораһына әйләндерә.

Был мәғәнәлә ., шахмат аша үтеп, уйынлы-ысынлы булып китә сәйәси акт. Авторитар режимда уйналған һәр уйын - был декларация, тип, ҡараңғыла ла ., кеше аҡылы әле ирекле. Шағир яҙғанса . Хорхе Луис Борхес —ҙур шахмат көйәрмәне—: “Шахмат - сикһеҙ уйын ., әммә ул шулай уҡ көҙгө: тәртип һәм хаос араһындағы көрәштең мәңгелеклеген сағылдыра”. диктатураларҙа, шул көҙгө ҡоралға әйләнә.

Һығымталар .: таҡта тауышһыҙ окоп кеүек

тарих дауамында, шахмат уйындан күпкә өҫтөнөрәк икәнлеген иҫбатланы: Ул һыйыныу урыны булып ҡалған ., бер тел, терапия һәм, барыһынан да бигерәк, кешенең еңелмәҫ ҡаршылыҡ күрһәтеү һәләтенең символы. диктатураларҙа, Ҡайҙа азатлыҡ өҫтөнлөктән баш тартылған, таҡта 64 Касильяс айырым кешеләр үҙ автономияһын тормошҡа ашыра алған микрокосмосҡа әйләнде, йәшерен аралашыу һәм ҡәҙер-хөрмәтеңде һаҡлау. Фашист концлагерҙарынан алып Пиночет төрмәләренә тиклем ., Гавананың йәшерен клубтары аша үтеп, шахмат иҙеүгә ҡаршы тауышһыҙ окоп булып торған.

Әммә, Уның власы властьҡа ҡаршы сығыу һәләтендә генә түгел ., әммә уның универсальлек. Шахматта идеологиялар айырылмай ., енестәр йәки милләттәр; уларҙың ҡағиҙәләре бөтә ерҙә лә бер үк, һәм уның практикаһы уйларға әҙер ике аҡылдан башҡа бер нәмә лә талап итмәй. Был ябайлыҡ уны ҡулайлы итә, әммә авторитар режимдар өсөн дә хәүефле, кем ҡурҡа теләһә ниндәй киңлектә, унда граждандар үҙ агентлығын күҙәтеүһеҙ тормошҡа ашыра ала.

Хой, донъя авторитаризмдың яңы формалары менән осрашҡанда — һанлы күҙәтеүҙән алып алгоритмлы цензураға тиклем —, шахмат әле лә актуаль. Тылсымлы хәл итеү кеүек түгел ., әммә азатлыҡ өсөн һәр ваҡыт ҡысҡырыу йәки демонстрациялар талап ителмәүен иҫкә төшөрөү булараҡ: ҡайһы берҙә, пешканы ғына күсерергә. Дезинформация һәм социаль контроль өҫтөнлөк итеү ҡоралы булған контекста, шахмат өйрәтә, тип стратегия, түҙемлек һәм ижад - көслө ҡорал. Үҙе әйткәнсә . Гарри Каспаров, элекке донъя чемпионы һәм Рәсәй диссиденты: “Шахмат - ул аҡыл гимнастикаһы ., әммә ул шулай уҡ тормош өсөн әҙерлек. Үҙ уйларға өйрәтә ., эҙемтәләрен алдан күреү һәм бирешмәҫкә”.

Ҡыҫҡаһы ., диктатураларҙа шахмат уйнау мауығыу ғына булмаған, әммә мәҙәни ҡаршылыҡ акты. Уның мираҫы йәшерен уйнаған һәр уйында ла йәшәй ., Дәүләт ҡарашы аҫтында ойошторолған һәр турнирҙа, һәр уйынсыла, ҡыйыу хәрәкәт менән, Ул бер һүҙ ҙә өндәшмәйенсә системаға дау ҡуйҙы .. Нимәгә, ахыр сиктә, Азатлыҡты һәр ваҡыт ҡылыс, мылтыҡ менән яулап булмай.: ҡайһы берҙә, Бары тик таҡта һәм бирешмәҫкә теләк кәрәк..