Fa'asolo ile anotusi
Pa'u Tuufua
Tauvaga ma tauvaga

Chess o le gagana faalilolilo a tagata maualuluga o le lalolagi

Fepuari 1, 2026 · Tu'utasi Pawn

1817

I se lalolagi ua i ai faaiuga faapolokiki, o le tamaoaiga ma agafesootai e foliga mai e ave i totonu o potu e le mafai ona oo atu i ai le malosi, ua tulai mai se fesili faapopoleina: E i ai se vaega filifilia lena, mai ata lafoia, fa'atulaga le fa'ai'uga o le lalolagi e ala i si'a? O le manatu o a “kalapu sikoa faalilolilo” e le o se mea fou le mea e filifili ai le itu o le paneta, ae e maua le malosi pe a suʻesuʻeina sootaga i le va o tagata taʻutaʻua, geopolitical fuafuaga ma le faatusa anamua o lenei taaloga. I tua atu talafatu, o lo'o i ai fa'amatalaga fa'asolopito, O fa'ata'ita'iga ma a'oa'oga e fa'ailoa mai e mafai ona sili atu nai lo se mea e fiafia i ai: o se gagana fa'ailoga mo tagata maualuluga. I lenei tusiga, O le a tatou su'esu'eina le amataga o lenei manatu, o faamaoniga e lagolagoina ai, o faiga natia i tua atu o lona fa'agaioiga fa'apea ma a'afiaga o le a iai mo le sosaiete pe a iai se kalapu fa'apea.

Siaki e fai ma meafaigaluega o le malosi: sili atu nai lo se taaloga

O le sisi e le na'o se ta'aloga mafaufau; O se faiga o mafaufauga na faʻaaogaina mo le tele o seneturi e aʻoaʻo ai fuafuaga, onosai ma le vaai mamao. O lona amataga na amata mai i le 6th seneturi i Initia, lea na fai ai *chaturanga* e fai ma ta'ita'i taua mo tupu ma ta'ita'i. Ova taimi, ua faalautele atu le taaloga i Peresia, lalolagi Arapi ma Europa, fetuutuunai i aganu'u ta'itasi ae fa'atumauina lona uiga: o le fa'atusaina o se fete'ena'iga lea e tofu ai vaega ta'itasi ma lana sao ma le manumalo e fa'alagolago i le fa'atalitali i gaioiga a le fili..

O le mea lena e iloa e toaitiiti, talu mai le Vaitau Tutotonu, ua feso'ota'i le si'osi'omaga i li'o malosi. I le maota o tupu papalagi, pei Filipo II o Sepania o Louis XIV o Farani, O le ta'aloga o se gaioioiga na fa'apolopolo mo le mamalu ma o latou faufautua vavalalata.. Sa le na o faafiafiaga., ae o se faamalositino i le faia o faaiuga i lalo o le mamafa. Tala fa'asolopito, pei o tusi a le amepasa Venetian Marino Sanuto, fa'amatala le fa'aogaina e ta'ita'i o le laupapa e fa'atalanoa ai so'otaga ma taua e aunoa ma le fa'atupuina o masalosaloga.

I le senituri lona 20, O lenei sootaga na sili atu ona manino. I le taimi o le Cold War, Na avea le sisi ma malae o le taua i le va o le Iunaite Setete ma le Soviet Union. Le duel i le va Bobby Fischer y Boris Spassky i totonu 1972 Sa le na o se siamupini o le lalolagi, ae o se fete'ena'iga fa'ale-aganu'u lea na fa'aalia ai fete'ena'iga ta'itasi i luga o le laupapa. E tusa ai ma le tala faasolopito David Shenk, tusitala o “O le Ta'aloga e Ola pea”, “O le sisi o se fa'atusa lelei mo le Cold War: lua malosi tetele e fuaina malosiaga i totonu o se avanoa pulea, o mea sese uma e mafai ona i ai ni taunuuga o le lalolagi”.

Ae, aisea e fusu ai ae le o se isi taaloga? O le tali e taoto i lona fausaga. E le pei o le poker, lea e taua ai le avanoa, po o le ajedrez punou (*xiangqi*), lea e tele atu tulafono fa'alotoifale, Western Ches e lautele. E manino lana gagana: o vaega taitasi ei ai lona aoga ma se aoga, ma o le manumalo e faalagolago i le tomai e vaʻai ai le tele o faʻaaliga. Ua avea lea ma faiga lelei mo le talanoaina o ta'iala lavelave e aunoa ma le mana'omia o le fa'aalia manino o fa'amoemoega.. E pei ona fai mai le faiaoga sili Garry Kasparov: “Ches o le olaga i mea laiti. Afai e te malamalama i le laupapa, ua e malamalama i le lalolagi”.

O faailoga o se kalapu faalilolilo: feso'ota'iga i le va o ta'aloga ma tagata maualuluga o le lalolagi

O le manatu o se vaega filifilia e faʻaaogaina sikola e fai ai faʻaiʻuga o le lalolagi e le o se mea mamao pe afai e te suʻesuʻeina fesoʻotaʻiga i le va o tagata taʻaloga., faipule ma taitai faaupufai. O se tasi o mataupu sili ona fa'amauina o le Kalapu Bilderberg, se fa'atasiga fa'aletausaga o tagata iloga o lo'o, e tusa ai ma ana faitioga, talanoaina mataupu autu mo le lumanai o le lalolagi. O le mea e fia iloa o lena, i totonu o ona fesoasoani, O lo'o i ai se fa'aaliga iloga o tagata ta'a'alo ma e fiafia i ta'aloga.

Faataitaiga, i totonu 2016, le Pule Sili o Google i lena taimi, Eric Schmidt, sa auai i se ta'aloga ta'aloga ola i le taimi o se fonotaga fa'atekonolosi. Schmidt, lauiloa i lona fiafia i taaloga faitupe, Na ia taʻua i faʻatalatalanoaga na aʻoaʻoina ai o ia e le sikoa “mafaufau i faiga” ua uma “fa'atalitali atu le au tauva”. O le isi mataupu o le Peteru Tielu, co-faavaeina o PayPal ma o se tasi o le aufaipisinisi sili ona faatosina i Silicon Valley, o ia lea na fa'atupeina ta'aloga fusu ma fa'aalia lona fa'afetai i le tomai o le ta'aloga e atia'e ai mafaufauga fa'ata'atia. Tielu, e le gata i lea, o se sui o Komiti Faafoe del Club Bilderberg.

Ae o fesoʻotaʻiga e sili atu nai lo tekinolosi. I le tulaga faapolokiki, fuainumera pei Henry Kissinger - tusiata o faiga faʻavae a Amerika i fafo i le taimi o le Cold War-na ia iloa le taua o le chess o se meafaigaluega faʻatalanoa. i lana tusi “tipiloma”, Ua faatusaina e Kissinger sootaga faava-o-malo i se taaloga o sikoa, lea e tatau ona fa'atatauina gaioiga ta'itasi e fa'atatau i tali e mafai ona fai a le fili. Ae o le mea moni, Kissinger ua lauiloa e taaalo i taaloga ma taitai pei o Mikhail Gorbachev y Anwar Sadat, e le na o se mea e fiafia i ai, ae o se auala e faʻavae ai le faʻalagolago ma faʻataʻitaʻiga taʻiala i se siosiomaga le mautonu.

O le isi fa'amatalaga e sau mai ta'amilosaga fusu e lagolagoina e fa'alapotopotoga tetele.. Kamupani fiafia Gazprom, Fa'afou fa'atekonolosi (o le faʻaputuga puipui sili ona manuia i le lalolagi) y JPMorgan Chase Ua latou fa'atupe le faitau miliona i mea tau fu'a. Aua? E tusa ai ma le tala o le tamaoaiga Nassim Nicholas Taleb, “O le kisi e tosina ai tagata e mafaufau i tulaga o mea e ono tutupu ma lamatiaga, se mea taua i maketi tau tupe”. Ae o loo i ai se manatu pogisa: O nei ta'amilosaga e mafai ona avea ma nofoaga e feiloa'i ai tagata o lo'o, i lalo o le faafoliga o se taaloga, Latou te talanoaina mataupu ma'ale'ale e aunoa ma le faatosinaina mai o tagata.

O se faataitaiga mautu o le Linares Chess Ta'amilosaga, faia i Sepania i le va 1978 y 2010. O lenei mea na tupu, manatu i le “Wimbledon o su'ega”, sa lagolagoina e le faletupe Luis Rentero, o loʻo iai soʻotaga i teugatupe faava o malo ma le lalolagi o polokiki. Faaalia e le tusitala Leontxo Garcia, “Linares e le na o se tauvaga, O se nofoaga na felafolafoai ai manaoga tau tamaoaiga ma geopolitical”. I se tasi taimi, o le peresitene o le Faletupe o le Lalolagi i lena taimi, James Wolfensohn, sa auai o se malo faapitoa ma taalo i se taaloga ma le siamupini Vladimir Kramnik. Fa'afuase'i po'o se fa'ailoga e fa'apea o le fusu'aga o se alalaupapa i le va o le malosi tau tupe ma le polokiki?

O le gagana natia o su'ega: tulafono ma faatusa i le faia o faaiuga

Afai e fa'aaogaina e le au fa'apitoa le fa'ailoga, pe faapefea ona latou fesootai e ala i ai? O le tali e mafai ona i totonu o le tulafono fa'atusa e mafai e le taaloga. E le pei o se talanoaga tuusao, lea e manino ai fa'amoemoe, chess e ofoina atu se faiga o fesootaiga le tuusao, lea e mafai ai e gaioiga uma ona momoli atu se feau e aunoa ma le manaomia o ni upu.

O se faʻataʻitaʻiga faʻasolopito o le Match of the Century o 1972 i le va o Fischer ma Spassky. I le taimi o le taaloga, Na faia e Fischer ni gaioiga e le masani ai, auala e ositaulagaina se pawn i le avanoa, se mea na faauigaina e le au suʻesuʻe o se faʻaoso. Peitai, Fai mai nisi tusitala o tala faasolopito o nei gaioiga atonu o se auala e auina atu ai faailo i isi vaega.. E tusa ai ma le tusitala Fred Waitzkin, tusitala o “Su'e mo Bobby Fischer”, “E le gata na taalo Fischer faasaga ia Spassky, ae sa ia faailoa atu se mea i le CIA, i le KGB poʻo le Wall Street”.

O lenei ituaiga o feso'ota'iga e le'o na'o le si'a. i le tipiloma, taaloga laupapa ua faaaogaina e pei o alu po o le alalaupapa e talanoaina mataupu ma'ale'ale. Ae e iai se avanoa e maua ai le sikoa: lona fa'atulagaga fa'atonu. O vaega taitasi e fai ma sui o se matafaioi patino (o le tupu o se tagata autu, le masiofo e pei o le mana feaveai, pawns e fai ma osi taulaga), lea e mafai ai ona fa'ata'ita'iina ata moni. Faataitaiga, E mafai ona faauigaina se taulaga osi o se naunautaiga e lafoai se aseta taua e faafesuiai mo se manuia mo se taimi umi..

O le isi itu taua o le taimi. i le fusuaga, e setiina e le uati le saoasaoa o le taaloga, ma e tatau i tagata taaalo taitasi ona pulea lelei o latou taimi. E atagia mai ai le mamafa o lo'o galulue ai ta'ita'i o le lalolagi., lea e tatau ona faia faaiuga i totonu o taimi faatapulaa. I totonu 1984, i le taimi o le Siamupini Siamupini a le Lalolagi va Anatoly Karpov y Garry Kasparov, Na taofia le taaloga ina ua uma 48 taaloga e aunoa ma se manumalo manino. O nisi tagata suʻesuʻe na fautua mai o lenei faʻaumiumi o se faʻataʻitaʻiga mo le Cold War., lea e leai se malosi sili e mafai ona manumalo i le isi.

Ae o le faatusa e sili atu nai lo vaega ma taimi. O le laupapa lava ia e mafai ona avea ma sui o le lalolagi. I le talitonuga o su'esu'e geopolitical, fa'atū mai e le ta'iala Zbigniew Brzezinski, O sikuea taitasi i luga o le laupapa e faatusa i se atunuu po o se itulagi, ma o gaioiga e atagia ai soʻotaga ma feteʻenaʻiga. Brzezinski, faufautua mo le saogalemu o le atunuu Jimmy Carter, finau faapea “o le lalolagi o se laupapa sikoa, ma e tatau i malo tetele ona tulimatai atu i gaoioiga a o latou fili e faatumauina le paleni”. O lenei va'aiga ua fa'aaogaina e le au fa'atonu e pei o le Fono a le Va i Fafo, lea o lo'o fa'aogaina ai fa'ata'ita'iga o su'ega e su'esu'e ai fa'alavelave fa'avaomalo.

Mata e oo atu lenei faatusa i se kalapu faalilolilo? E talafeagai. Afai e fa'aaoga e se vaega fa'apitoa e fa'atalanoa ni ta'iala, O ta'aloga ta'itasi o le a avea ma fa'atusa la'ititi o se fete'ena'iga moni. O se gaioiga malosi a le masiofo e mafai ona faʻatusalia ai le faʻalavelave a le militeri, a o se maota (faiga puipui) e mafai ona fa'ailoa mai ai le fa'amoemoe e puipuia se aia tau tamaoaiga. O le mea sili ona manaia o lena, avea o se taaloga, O nei talanoaga e mafai ona fa'avasegaina o ni ta'aloga faigofie, ma 'alo'ese ai so'o se resitalaina aloa'ia.

O a'afiaga o se kalapu faalilolilo: pulea le lalolagi po'o le paranoia?

O le iai o se kalapu fa'alilolilo e faia fa'ai'uga fa'alelalolagi ua tula'i mai ai ni fesili le to'a. O tatou feagai ma se taupulepulega moni pe na o se manatu e faʻaaogaina le fefe i le mana natia? Ina ia tali, E mana'omia le su'esu'eina o a'afiaga e ono tutupu mai ni va'aiga se lua: o i latou e talitonu i lona i ai ma i latou e lafoaiina o se mea e le mautonu.

Mai le vaaiga a le au puipuia o le talitonuga, O se kalapu fa'apenei o le a iai ni fa'amanuiaga manino mo ona tagata. Mea muamua lava, e maua ai a gagana le faaituau e talanoaina mataupu ma'ale'ale. I se lalolagi o loʻo mataʻituina fesoʻotaʻiga ma faʻamaumau fonotaga aloaia, o se laupapa si'a e ofoina atu se avanoa e mafai ona tafe mai ai manatu e aunoa ma le tuua o se faailoga. E pei ona fai mai le faifilosofia Walter Peniamina, “o le ta'aloga o mealilo, auā e leai ni ‘upu i totonu, na o faatinoga”.

I le tulaga lua, fa'amalosi le si'a faiga mafaufau, taua mo tagata fai filifiliga tetele. O faiaoga lelei e le na o le mafaufau i le isi a latou gaioiga, ae pe faapefea ona aafia le taaloga i le lima, e sefulu pe luasefulu tala faatino. O lenei tomai e faʻamoemoe e taua tele i geopolitics., lea o se faaiuga i se tasi atunuu e mafai ona i ai ni aafiaga i le lalolagi atoa. Faataitaiga, o le faalavelave tau fana a Cuba 1962 na foia faafetai i Ioane F. Kennedy ma sa faatalitalia e ana faufautua ni tali talafeagai a le USSR, se mea e, e tusa ai ma nisi o tusitala talafaasolopito, na a'afia i ana toleniga i ta'aloga ta'aloga e pei o le si'a.

Peitai, Fai mai le au faitio o lenei talitonuga e pau i totonu o le fa'amautu fa'aituau: o le matele e faauigaina mea na tutupu tu'ufua o se vaega o se mamanu tele. Faataitaiga, O le mea moni o Kissinger na taʻalo faʻatasi ma Gorbachev e le faʻamaonia ai sa i ai se kalapu faalilolilo, ae na o le tutusa o taitai e toalua i se mea e fiafia i ai. E le gata i lea, Latou te faʻailoa mai o le taʻaloga o se taʻaloga lautele e faʻaaogaina e fai ma meafaigaluega taupulepulega. Ta'aloga pei o Siamupini a le Lalolagi po o le Ta'amilosaga Si'a Tele e fa'asalalau tuusa'o ma su'esu'eina e le faitau miliona o tagata, lea e faigata ai so'o se taumafaiga e nana savali.

O le isi finauga faasaga i le leai se fa'amaoniga mautu. E ui lava i faailoga, e leai se pepa, fa'amauina po'o se molimau e fa'amaonia ai le i ai o se kalapu sikoa faalilolilo. E tali mai le au tetee o le talitonuga, ona o lona natura lilo, e le mafai ona maua ni fa'amaoniga sa'o. Ae o lea foi ua avea ai ma se manatu e le faaseseina, o lona uiga, e le mafai ona faafitia, lea e latalata atili ai i taumatematega nai lo le mea moni.

O lea, o fea le mea moni? Masalo i se mea i le va. E le taumate e iai se “kalapu faalilolilo” i le uiga tonu o le upu, faatasi ai ma fonotaga faatulagaina ma sui aloaia. Ae e mautinoa lava e faʻaaogaina e tagata faʻapitoa le faʻailoga e avea o se meafaigaluega faʻapitoa e talanoaina ai fuafuaga., fai feso'ota'iga ma su'e manatu i se si'osi'omaga saogalemu. I lea tulaga, o le a itiiti se mea faigaluega o le pulea o le lalolagi ma sili atu a fa'afaigofie feso'ota'iga eletise.

O a'afiaga o lenei mea e loloto.. Afai e fa'aogaina e tagata maualuluga le fa'ailoga e fa'atulaga ai fa'ai'uga, o lea e alu atu ai lana faatosinaga i tala atu o le laupapa. E mafai ona faʻamatalaina pe aisea e toe fai ai nisi faʻataʻitaʻiga i faiga faʻapolokiki ma tamaoaiga.: fa'alavelave tau tupe e manuia ai nai tagata, taua e foliga mai e mulimuli i se tusitusiga na muai fuafuaina, po’o so’otaga e tula’i mai “faasamasamanoa”. E pei ona fai mai le tusitala George Orwell i totonu “1984”, “o le malosi e le o se auala, O se iuga lava ia”. Ma afai o le sikoa o se meafaigaluega o lena mana, O lea la, o le malamalama o le ki lea e iloa ai le auala e faia ai filifiliga e aafia ai le lalolagi..

I le faaiuga, O le fesili e le o le tele pe i ai se kalapu faalilolilo., ae o le a se mea e mafai ona tatou aʻoaʻoina mai le fesoʻotaʻiga i le va o suʻega ma le mana. Afai o le taaloga, e pei ona fai mai ai le toatele, o se ata o le olaga, O lea la, o le suʻesuʻeina lea e mafai ai ona tatou malamalama atili i tulafono lē tusitusia o loo pulea ai le lalolagi. Pe o se faatusa, meafaigaluega po'o se mea fiafia faigofie, O lo'o fa'aauau pea ona avea le si'a ma fa'ata o ta'iala e fa'ata'atia ai lo tatou taunu'uga.

O le manatu o a “kalapu sikoa faalilolilo” lea e fai ai fa'ai'uga fa'alelalolagi e ono foliga mai ose sipai tala fou, ae, e pei ona tatou vaai i ai, e lagolagoina e feso'ota'iga fa'asolopito, fa'ata'ita'iga fa'atusa ma fa'atusa fa'atatau i le ta'aloga. Mai le Vaitau Tutotonu e oo atu i le Cold War, Ua avea le sikoa o se gagana fa'ailoga mo tagata maualuluga, se avanoa e talanoaina ai fuafuaga e aunoa ma le manaomia o ni upu. O le faamaoniga, e ui ina fa'atatau, Ua tele naua e le amanaiaina: fuainumera e pei o Kissinger, Thiel poʻo Schmidt e le gata e taʻalo sikola, ae latou te vaʻaia o se meafaigaluega taua mo mafaufauga faʻapitoa.

Peitai, E taua le aua ne'i pauu i le fa'aitiitiga. O le sisi e le o se meafaigaluega e pulea atoatoa, ae a fa'atonu o feso'ota'iga faatosina. E leai se “kalapu” faatasi ai ma sui auai aloaia, ae o se siosiomaga faanatura e galue ai le taaloga o se alalaupapa i le va o malosiaga faaupufai, tamaoaiga ma le militeri. I lea tulaga, O le taua moni o le chess o loʻo taoto i lona tomai e aʻoaʻo ai le mafaufau., e fa'atalitali i'uga ma fai fa'ai'uga i lalo o le mamafa. O nei tomai e lautele, ma o i latou o loʻo aʻoaʻoina i latou e maua le avanoa manino i soʻo se matata.

Mo le tagatanuu lautele, E tula'i mai ai se fesili fa'aletonu.: pe afai o tulafono o le taaloga e tusia e i latou e pulea le laupapa, e mafai faapefea ona tatou auai i ai? O le tali e le o le vaavaai mo taupulepulega leaga, ae i le malamalama i le malosi o le mana. Ua a'oa'oina i tatou e le sisi, e oo lava i se faiga e foliga mai e faigata, o loʻo i ai le avanoa mo le fatufatuaʻi ma le tetee. E pei ona ia fai mai Emanuelu Lasker, siamupini o le lalolagi i le taimi 27 tausaga: “i le fusuaga, pei o le olaga, o le fili sili ona matautia o le tagata lava ia”.

Mulimuli ane, le mealilo a “kalapu faalilolilo” e le tele pe a iai, ae o le a se mea e mafai ona tatou aoaoina mai ai. O le sisi o se faamanatu e faapea o faaiuga a le lalolagi e seasea maua fua., ae o fuafuaga fuafuaina lelei. Ma afai tatou te mananao e sui le ala o le taaloga, E tatau ona tatou malamalama muamua i ana tulafono.

Tuu se faamatalaga

E le fa'asalalauina lau tuatusi imeli. Fa'ailogaina fanua mana'omia *