Vaevae Kuperu: le Laina Green ma le fete'ena'iga e le'i fo'ia
Ianuari 25, 2026 · Tu'utasi Pawn

Cyprus, o se motu ua taele e le Metitirani, E sili atu nai lo se nofoaga tafafao maimoa o matafaga auro ma vai manino tioata.. Mai 1974, O lona teritori ua malepelepe e se vaega faaupufai ma aganuʻu ua avea ai lenei malo ma se faʻalapotopotoga faʻa-geopolitical lea e taʻalo ai tagata Eleni ma Turks i se taʻaloga o le sikoa ma taunuuga o tagata., tamaoaiga ma le malo. O le Laina lanumeamata, se sone demilitarized lea e tafe atu i totonu o le laumua, Nicosia, E le na o se tuaoi faaletino., ae o le faailoga o se manu'a matala na tumau i le tele o tausaga o le toilalo o feutagaiga, fa'alavelave fa'ava-o-malo ma vevesi natia. O lenei feteenaiga, e masani ona faamalumalu mai i isi punavai o le le mautu i le lalolagi, o loo i ai lesona e uiga i le faasinomaga, pule silisili ese ma tapula'a o le tipiloma i se fa'aaliga o lo'o feso'ota'i ai le fa'atupu fa'akolone i aso ua mavae ma fa'aitulagi.. Na faapefea ona oo atu Kuperu i lea tulaga?? O le a le sao o malosiaga mai fafo i lau vaega?? Y, i luga o mea uma, Pe i ai ea se auala moni e sao ai mo se toe tuufaatasia lea e mananao ai le toatele, ae toaitiiti e talitonu e mafai?
Le amataga o le feteenaiga: mai le tuto’atasi e o’o i le osofa’iga a Turki
Ina ia malamalama i le vaevaeina o Kuperu, e tatau ona toe foʻi i le senituri lona 20, ina ua alu le motu mai le avea o se kolone Peretania i se setete tutoatasi i 1960. Peitai, o le tuto'atasi e le'i maua ai le mautu. O le Faavae Cypriot, fuafuaina i lalo o uunaiga faava o malo, faatuina se faiga o le faasoaina o malosiaga i le va o nuu autu e lua: o Cypriots Eleni (82% o le faitau aofa'i) ma Turkish Cypriots (18%). O lenei faatulagaga, fa'avae i luga o fa'atagata fa'a-tagata mo tofi a le malo ma fa'amaonia veto, fa'atupu vevesi mai le amataga. O Kuperu Eleni, o le na faanaunau i ai enosis (faatasia ma Eleni), Na latou va'aia so'o se fa'ataga i le vaega to'aitiiti o Turki ma le masalosalo., ae o le tagata mulimuli na fefefe i le tuulafoaiina i se setete e pulea e Athens.
O le aloiafi na faaosofia ai le feteenaiga o le coup d'état o 1974, na faatulagaina e le vaegaau a Eleni faatasi ai ma le lagolagosua a le Leoleo a le Malo o Cypriot. O le sini o le faatoilaloina o Peresitene Makarios III, o se ta’ita’i sa taumafai e fa’amautu le paleni i le va o nu’u e lua, ma faatelevaveina le faaopoopoga ia Eleni. Türkiye, fa'atalosagaina lana matafaioi o le fa'amaonia o aia tatau a Turkish Cypriots i lalo o feagaiga a 1960, tali atu i se osofaiga faamiliteli na nofoia le 36% mai le itu i matu o le motu. O le taotoga, lauiloa o Atila, soloia sili atu nai lo 160.000 Eleni Kuperu ma 50.000 turcochipriotas, fa'atupuina se fa'alavelave alofa o lo'o fa'aauau pea e o'o mai i aso nei.
O le osofaʻiga e le gata na vaeluaina ai le teritori, ae toe fetuutuunai foi le faitau aofai o tagata. I totonu 1983, Na folafola e Turkish Cypriots Turkish Republic of Northern Cyprus (RTNC), o se setete e na o Ankara e iloa. I le taimi nei, le Malo o Kuperu, pulea e tagata Eleni Kuperu, avea ma malo aloaia faavaomalo, sui o le EU talu mai lena taimi 2004. O lenei asymmetry i le amanaiaina ua faʻaauauina le le mautonu, faatasi ai ma le RTNC o loʻo faʻalagolago i le tamaoaiga i Türkiye ma le Republic of Cyprus o loʻo faʻaaogaina le malosi faʻavaomalo e faʻamavae ai lana paaga..
Le Laina Meamata: sili atu nai lo se tuaoi, se microcosm o vevesi
O le Laina lanumeamata, ua lauiloa foi o Atilla Line, Ose sone pa puipui e pulea e Malo Aufaatasi lea e faalautele atu 180 kilomita, mai le talafatai i sasae e oo atu i le talafatai i sisifo o le motu. O lona igoa e sau mai le vaitusi lanu meamata lea na sailia ai e se alii Peretania lona ala i luga o se faafanua i le taimi o le taua 1964. Hoy, lenei fasi fanua, lea i nisi itu e le sili atu i ni nai mita le lautele, O se faamanatu faifaipea o fevaevaeaiga. Ae i tua atu o lana galuega o se tuaoi, O le Laina Green o se avanoa e faʻaalia ai feteʻenaʻiga o feeseeseaiga.
I Nikosia, o le laumua vaeluaina mulimuli o le lalolagi, o le Laina Green e tipi auala, fale ma e oo lava i fale, fatuina o se laufanua fa'apitoa. fale lafoai, ma ona foliga ua faailogaina i pulufana ma srapnel, avea o se molimau le leoa o sauaga ua mavae. Peitai, mai 2003, ina ua matala nisi o vaega kolosi, ua maua e le eria se uiga e sili atu ona fa'afefeteina. Afe o Kuperu, o Eleni ma Turks, Latou te laasia i aso uma e galulue ai, suʻesuʻe pe asiasi i tauaiga i le isi itu. O lenei tafega ua tupu ai se mea mata'ina: a vaega tau tamaoaiga. i matu, tau e maualalo, lea e tosina mai ai tagata Eleni Cypriots o loʻo faʻatau oloa Turkish pe faʻaaogaina auaunaga tau fomaʻi taugofie. i le itu i saute, Turkish Cypriots maua avanoa faigaluega i se maketi sili atu ona atinaʻe.
Ae ui i lea, O le Laina Green o lo'o tumau pea le teritori finau. Malo Aufaatasi, e ala i le UNFICYP (Malo Aufaatasi o le Puipuiga o le Filemu i Kuperu), Latou te leoleoina le nofoaga e aloese ai mai faʻalavelave, ae e masani ona feeseeseai. I totonu 2020, Faataitaiga, Na auina atu e Türkiye ni masini mataʻituina i le eria, lea na mafua ai le tetee a le Republic of Cyprus ma le EU. E le gata i lea, O le i ai o fitafita Turki i le itu i matu ma le militeri o le motu o loʻo faʻalavelave faʻalavelave i le toe faʻafouina o feutagaiga. Mo le tele o Cypriots, O le Laina Green e le na o se tuaoi, ae a limbo lea e foliga mai ua taofi le taimi, faatalitali mo se fofo e le oo mai.
Le taaloga o le malosi: Le faʻafefea ona avea le feteenaiga a Cypriot ma se faʻatonuga geopolitical
O Kuperu e le o se feteenaiga tuufua. O lona vaeluaga o le taunuuga lea o se taaloga o fiafiaga lea sa avea ai malosiaga faaitulagi ma le lalolagi o ni tagata autu., e masani ona ave i ai le faamuamua a latou fuafuaga i le mautu o le motu. Türkiye, Greece, Malo tupu, O le Iunaite Setete ma le Iuni a Europa ua latou faʻatulagaina le feteʻenaʻiga e tusa ai ma a latou faʻamoemoega, liliu Kuperu i se pawn i feeseeseaiga lautele.
Türkiye, i lalo o le taitaiga a Recep Tayyip Erdoğan, ua fa'aaogaina se tulaga fa'atupula'ia atili i le fete'ena'iga. E le gata ina tausia e Ankara nisi 35.000 fitafita i le itu i matu o le motu, a ‘ua fa‘ateleina fo‘i lona ‘au i le sami i sasa‘e o le Metitirani, lu'iina aiā tatau ole fa'aogaina ole hydrocarbon a le Malo o Kuperu. I totonu 2020, Na auina atu e Türkiye ni va'a eliina i ogasami o Kuperu, lea na mafua ai faasalaga a le EU ma feeseeseaiga ma Eleni. Tupe Erdogan, O Kuperu o se vaega taua i lana vaaiga mamao a Nuu Lanu Blue (Nuu Lanu Blue), lea e taumafai e faalautele le malosi o Turki i le Metitirani. E le gata i lea, Lagolago mo le RTNC e mafai ai e Ankara ona tuʻuina atu o ia o se tagata e puipuia Mosalemi i le itulagi, o se tautalaga e ootia i lona faavae faapolokiki.
Greece, mo lana vaega, ua faʻaaogaina le feteenaiga a Cypriot e faʻamalosia ai lana fesoʻotaʻiga ma le EU ma le Iunaite Setete. Ua faamalosia e Athens ia Brussels e fai se tulaga malosi e faasaga ia Türkiye, aemaise lava i mataupu e pei o femalagaiga ma su'esu'ega malosi. O le faalavelave o 2020, ina ua latalata atu Türkiye ma Eleni i se misa faafitafita i ogasami o le teritori, na fa'aalia ai le avea pea o Kuperu ma nofoaga o fete'ena'iga i le va fa'a-Eleni-Turki. E le gata i lea, Ua lagolagoina e Eleni i tala faasolopito le mafuaaga o enosis, e ui lava i le tele o tausaga talu ai na ia faʻatonutonuina lana tautalaga ina ia aua neʻi faʻateʻaina ana paaga Europa.
Le Iuni a Europa, lea e aofia ai le Republic of Cyprus o se Sui Usufono talu mai lena taimi 2004, ua taumafai e faatalanoa le feteenaiga, ae e gata mai lona aafiaga. Ua faia e Brussels ni faasalaga i luga o Türkiye mo ana gaioiga i le itu i sasae o le Metitirani, ae i le taimi lava e tasi e manaʻomia Ankara o se paaga i mataupu e pei o femalagaiga ma le saogalemu. O lenei le mautonu ua vaivai ai lo latou gafatia e fetaomi atu mo se fofo.. ISA, mo lana vaega, ua oscillated i le va o le lagolago mo le toe tuufaatasia i lalo o se feterale faataitaiga ma le pragmatism o le faatumauina o Turkey o se paaga i NATO.. I le taimi o le pulega a Donald Trump, Uosigitone na faia se tulaga vavalalata agai i Ankara, a o Joe Biden na taumafai e faapaleni sootaga ma Eleni ma Türkiye.
Malo Tele, e avea ose malo faakolone muamua ma fa'amaonia feagaiga a 1960, o lo'o fa'atumauina fa'avae fa'atupu e lua i luga o le motu (Akrotiri ma Dhekelia), e fa'atatau mo a latou galuega faamiliteli i Sasa'e Tutotonu. Ua alofia e Lonetona le auai i le feteenaiga, ae o lona i ai i luga o le motu e maua ai le mamafa faʻavaomalo lea e masani ona faʻaaogaina e faʻatalanoa ai faʻalavelave. Peitai, O lana matafaioi ua faigata e Brexit, lea ua faaitiitia ai lona aafiaga i le EU.
Toe tuʻufaʻatasia poʻo le tulaga quo? O faʻalavelave i se fofo tumau
O feutanaiga mo le toe tuufaatasia o Kuperu ua avea ma vaaiga o faamoemoega ma toilalo. Mai le Fuafua se Isi o 2004, lea na fa'atūina ai se fa'apotopotoga fa'ale-fa'atasi ma fa'atasiga, seia oo ina talanoa le Crans-Montana 2017, o taumafaiga ina ia maua se maliliega ua taia pea lava pea maa e tasi: saogalemu, fanua umia ma le faasoaina o malosiaga.
O lo'o tumau pea le fa'alavelave autu saogalemu. O Turkish Cypriots e manaʻomia le faʻamautinoaina o le a le faʻaleagaina i latou i se setete tuʻufaʻatasia, lea e aofia ai le tumau o fitafita Turki i le motu. O Kuperu Eleni, nai lo lena, Latou te teena soʻo se faʻauluuluga a le militeri mai fafo ma manaʻomia le faʻamavae atoa o le au Turki. O lenei fa'alavelave na mafua ai ona tu'uina atu e nisi o tagata su'esu'e se fa'ata'ita'iga o feterale a Suiselani, lea e maualuga ai le tulaga tuto’atasi a nu’u ta’itasi, ae e oo lava i lenei filifiliga e fetaui ma le le talitonuina.
O le isi mataupu faigata o le meatotino. I le taimi o osofaiga a 1974, e faitau afe tagata Eleni Kuperu ua leiloa o latou fale ma fanua i le itu i mātū, a o Turkish Cypriots na mafatia i le faimalaga i le itu i saute. Ua amana'ia e tulafono fa'ava-o-malo le aiā tatau a tagata ua fa'ate'aina e toe maua mai ai a latou meatotino, ae i le faatinoga, e toetoe lava a le mafai. i matu, o le tele o nei meatotino sa nofoia e tagata nofoia Turkish pe fa'atau atu i tagata fa'apisinisi mai fafo. Ua aumaia e le Malo o Kuperu le mataupu i le Faamasinoga a Europa mo Aia Tatau a Tagata, ua pule i lou finagalo, ae ua musu Türkiye e usitaia faasalaga.
O le tufatufaina o malosi faapolokiki E fevaevaea'i foi.. O Turkish Cypriots o loʻo faʻamalosia le faiga o le sui o le peresetene ma le veto lelei i luga o faʻaiuga autu, ae finau Eleni Cypriots o le a faʻavaivaia ai le malo. E le gata i lea, o le fesili a sitiseni ose mataupu ootia: O tagata Kuperu Turki e fefefe ina ne'i maua e tagata Eleni Kuperu, ae o le au mulimuli e vaai i le taunuu mai o tagata Turki ma masalosaloga, lea e tusa ai ma fua faatatau, Ua uma ona fai ma sui o le tasi vaetolu o le faitau aofaʻi o le itu i matu.
I tausaga talu ai nei, O le vaivai o feutanaiga ua mafua ai ona fesiligia nisi pe mafai moni ona toe tuufaatasia. Le Peresetene o le Malo o Kuperu, Nikos Christodoulides, ua fai se tulaga faigata, o lo'o fa'atonuina ia Türkiye e fa'aalia lona naunau e fa'atalanoa a'o le'i toe fa'aauau lauga. Mo lau vaega, Ta'ita'i Kuperu Turkish, Ersin Tatar, ua fautua mo se faataitaiga o lua setete, se filifiliga e teena e le lalolagi lautele. I le taimi nei, Cypriot sosaiete faʻaalia faailoga o le vaeluaga o augatupulaga: le talavou, e lei ola i le taua 1974, E sili atu lo latou avanoa i talanoaga, ae sili atu foi le masalosalo e uiga i le avanoa o se maliega.
Fa'ai'uga: se lumanai e leai ni laina lanu meamata?
O Kuperu o loʻo tumau pea o se faʻata o feteʻenaʻiga e faʻamatalaina ai le Metitirani: o se itulagi e iai le talafaasolopito, e fetaui le faasinomaga ma le geopolitical e aunoa ma le mauaina o se tulaga paleni. Le Laina Meamata, sili atu nai lo se tuaoi, O le faailoga lea o se manua e musu e tapuni, fa'atupuina i le tele o tausaga o le le talitonuina, fa'alavelave mai fafo ma fofo fa'afa'aga. Peitai, o le feteenaiga Cypriot e le mafai ona foia. O lana iugafono e manaʻomia ai le sili atu nai lo le tipiloma: e mana'omia se suiga o le mafaufau i nu'u e lua, se finagalo moni i le vaega o malosiaga o loʻo aʻafia ai e faʻamuamua le mautu i luga o latou lisi ma, i luga o mea uma, o le iloa e le tasi e le mafai ona tumau le vaeluaina o le motu e faavavau.
E manino mai lesona mai i Kuperu. Mea muamua lava, E seasea foi ona foia feeseeseaiga faale-ituaiga i laina i luga o le faafanua; mana'omia faiga fa'asoa fa'aletino e fa'amautinoa ai le saogalemu ma le fa'atusaina o vaega uma. I le tulaga lua, fa'alavelave mai fafo, e ui o nisi taimi e tatau ai, e mafai ona faaauauina fevaevaeaiga pe afai e le o faatasi ma se tautinoga faamaoni i le filemu. Mulimuli ane, o le toe tuufaatasia e lē na o se faiga faapolotiki, ae o se faagasologa lautele e tatau ona aofia ai tupulaga fou, e le o amoina le mamafa o mea ua tuanai ae o loo tauaveina le tiute mo le lumanai.
E le o mautinoa le ala i se tasi o Kuperu, ae le mafai. O faʻataʻitaʻiga e pei o Northern Ireland poʻo Bosnia ma Herzegovina e faʻaalia ai lena mea, e oo lava i feteenaiga e sili ona mausali, E mafai ona ausia le filemu pe a iai le finagalo faapolotiki ma uunaiga faavaomalo. Mo Cypriots, O le luitau o le faatoilaloina o le fefe o le isi ma talia o le ola faatasi e le faapea o le lafoaia o le faasinomaga., a ‘ia fausia se mea fou i luga o mea fa‘atafunaina o fevaevaea‘iga. I le taimi nei, o le laina lanumeamata o le a tumau pea se faamanatu o mea na leiloa, ae o mea foi e mafai ona toe maua mai.
