Шахмат һәм фәлсәфә: такта дөнья көзгесе

шахмат, стратегия уены гына түгел, гасырлар дәвамында философлар көзгесе булып тора, уйлаучылар һәм лидерлар дөньяга карашларын чагылдырдылар. Борынгы заманнардан алып хәзерге заманга кадәр, кебек фигуралар Маркус Аурелиус, Бенджамин Франклин, Владимир Ленин яки Хорхе Луис Боргес тактада таптылар 64 тормышны аңлау өчен көчле метафора тартмалары, көче, сугыш һәм хәтта кеше хәле. Ни өчен борыңгы уен шундый төрле акылны сокландырды? Technicalавап аның техник катлаулылыгында гына түгел, конденсацияләү сәләтендә, төгәл хәрәкәтләрдә һәм үзгәрмәс кагыйдәләрдә, яшәүнең төп дилеммалары: детерминизмга каршы ихтыяр иреге, көндәшлектә этика, исәпләүгә каршы мөмкинлек, һәм тәртиптә тәртип эзләү.

Бу мәкалә шахматның ничек а фәлсәфи лаборатория, монда төрле чор уйлаучылары үз теорияләрен җәмгыятькә күрсәттеләр, политика һәм акыл. Бу бәйләнештән барлыкка килгән идеяларны гына анализлаячакбыз, шулай ук ​​ачкан каршылыклар: Шахмат саф рационализм моделе яки, киресенчә, чынбарлыкны гадиләштерүче тозак? Уен безгә кеше иреге турында берәр нәрсә өйрәтә аламы?, яисә контроль иллюзияме? Тарихи мисаллар һәм хәзерге уйланулар аша, такта ни өчен калганын ачыкларбыз, күпләр өчен, дөнья турында уйлау өчен иң яхшы шарт.

Шахмат сугыш һәм көч көзгесе

Шахмат белән сугыш арасындагы бәйләнеш уенның үзе кебек иске. VI гасырда Indiaиндстаннан килеп чыккан Чатуранга - бу нәрсәне аңлата “дүрт бүлек” заманның хәрби бүлекләренә карата -, шахмат сугыш симуляциясе булып туган. Ләкин, Аның Персиядә һәм Европада эволюциясе аны тактик күнегү генә түгел: булды сәяси тәртип символы. Урта гасырларда, Мәсәлән, кебек шахмат трактатлары уеннар китабы (1283) Альфонсо Х Зирәк кагыйдәләрне генә өйрәтмәде, киресенчә, алар тактага микрокосм рәвешендә тәкъдим иттеләр, анда һәрбер әсәр социаль классны күрсәттеләр.: патша, дворяннар, руханилар һәм халык.

Ләкин шахмат тирәнрәк фәлсәфи үлчәмгә ия булганда, Яңарыш чорында.. Никколо Макиавело, .әр сүзнең Принц (1532), Ул хөкүмәтне шахмат уены белән чагыштырды, монда уңыш көндәшнең хәрәкәтләрен көтүгә һәм шартларга яраклашуга бәйле иде. Machiavelli өчен, шахмат уен гына түгел, ләкин бер реальполитик дәрес: гадәти әхлак стратегик эффективлыкка юл бирергә тиеш иде. Бу идея соңрак уйлаучылар белән резонансланды, кебек Томас Хоббс, кем Левиатан (1651) кеше тормышын а “барысына да каршы сугыш”, такта үзәген контрольдә тоту өчен даими көрәшне уята торган метафора.

ХХ гасырда, шахмат геосәясәт белән тагын да бәйләнгән. Владимир Ленин, дәртле уенчы, Уенда мин класс көрәшен күрсәттем: пролетариат (ломбардлар) буржуазияне җимерү өчен оешкан рәвештә алга барырга тиеш иде (патша). Салкын сугыш вакытында да, шахмат а символик сугыш кыры АКШ һәм СССР арасында, идеологик көндәшлекне гәүдәләндергән Бобби Фишер һәм Анатоли Карпов кебек фигуралар белән. Бөек укытучы язганча Гарри Каспаров: “Шахмат - миниатюрада сугыш, ләкин ул шулай ук ​​миниатюрада тынычлык, чөнки ул иң каты каршылыкта да хөрмәт итү кагыйдәләре барлыгын өйрәтә”.

Микроскоп астында кеше акылы: шахмат һәм психология

Шахмат көчен аңларга хезмәт иткән булса, Бу шулай ук ​​кеше акылының чикләрен барлау өчен төп корал булды.. ХХ гасыр башында, психолог Альфред Бинет - беренче разведка тестын үстерү белән билгеле - шахматчыларны хәтер һәм сизү аларның уенына ничек тәэсир иткәнен анализлау өчен өйрәнде. Бинет укытучыларның яңа хәрәкәткә караганда күбрәк хәрәкәтне исәпләвен ачыклады, ләкин тактадан башкача күрделәр: үрнәкләрен сизделәр, аерым кисәкләр түгел. Бу ачыш аңлау өчен нигез салды белгеч тану, танып белү психологиясе соңрак кулланылачак төшенчә.

Ләкин шахмат шулай ук ​​ачты сукыр таплар кеше рационализмы. Керү 1946, фәлсәфәче һәм математик Норберт Винер, кибернетика атасы, шахматчы миен кире элемтә системасы белән чагыштырды, монда һәр карар рискларны һәм бүләкләрне даими бәяләүгә нигезләнгән. Ләкин, Винер моны кисәтте, машинадан аермалы буларак, кешеләр эмоциональ тискәре күренешләргә дучар булалар: югалтудан курку, үз-үзеңә чиктән тыш ышану яки анализ параличы безнең хөкемне болытларга мөмкин. Бу идея соңрак эшләнде Даниэль Кахнеман, Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе, кем Тиз уйлагыз, әкрен уйла (2011) иң яхшы уенчыларның да танып-белү тозагына төшүен күрсәтте, аның кебек якорь эффекты (алынган беренче мәгълүматка артык зур әһәмият бирегез) яки раслау (безнең гипотезаны раслаганны гына эзләгез).

шахмат, шулай, Бу саф логика уены гына түгел, ләкин а кеше акылсызлыгы лабораториясе. Аргентина язучысы язганча Хорхе Луис Боргес шигырендә Шахмат: “Алла уйнаучыны күчерә, һәм бу, кисәк. / Ходай артында Алла нәрсә планлаштыра / тузан, вакыт, йокы һәм газаплар?”. Боргес соравы - кисәкләрне кем контрольдә тота?- детерминизм белән ихтыяр иреге арасындагы киеренкелекне күрсәтә, гасырлар дәвамында шахмат кабызган бәхәс.

Шахмат тормыш өчен метафора: Маркус Аурелийдан Бенджамин Франклинга

Кайбер фәлсәфәчеләр шахматны көч яки акылны анализлау өчен кулланганнар, башкалар моны а экзистенциаль метафора. Борынгы Римда, император һәм стоик Маркус Аурелиус Ул тормышны уен белән чагыштырды, анда һәр хәрәкәт бертигез кабул ителергә тиеш. Аларда Уйлану, язган: “Тормыш шахмат уены кебек: нәрсә мөһим түгел, ләкин яхшы уйна”. Стоиклар өчен, Шахмат өйрәтте, контроль безнең гамәлләр өстендә генә, нәтиҗәләр турында түгел. Бу идея хәзерге фәлсәфәдә яңгырый, аеруча экзистенциализм, монда авторлар ошый Жан-Пол Сарт уенда алар вәкиллеген күрделәр азатлык газабы: Everyәр хәрәкәт - безнең язмышны билгеләүче сайлау, ләкин ул шулай ук ​​карарларыбызның җаваплылыгы белән каршы тора.

XVIII гасырда, Бенджамин Франклин бу метафораны бер адым алга алды. Сочинениесендә Шахмат әхлагы (1786), Франклин шахматның хобби гына түгеллеген раслады, ләкин бер изгелек мәктәбе. Аның сүзләре буенча, уен өйрәтелде:

• Прогноз: гамәлләрнең нәтиҗәләрен алдан көтегез.
• .Әр сүзнең: карар кабул иткәнче барлык вариантларны анализлагыз.
• Сак булыгыз: импульс буенча эш итмә.
• Түземлек: авырлыклар алдында бирешмәскә.

Франклин өчен, шахмат а цивилизацияле тормыш микрокосмиясе, монда көндәшлек кискен булырга мөмкин, ләкин һәрвакыт үзара хөрмәт кысаларында. Бу оптимистик күренеш башка фикер ияләре белән капма-каршы иде, кебек Артур Шопенхауэр, кем Дөнья ихтыяр һәм вәкиллек кебек (1818) уенда күренде мәңгелек конфликт барлыгын билгели: “Тормыш кайда шахмат уены кебек, ахырда, барлык өлешләр сандыкка кайтарыла”.

Парадокс, шулай, Бу аңлашыла: шахмат икесе дә булырга мөмкин заказ моделе кебек хаос метафорасы. кайберәүләр өчен, Бу кеше рационализмының чагылышы; башкалар өчен, сезнең чикләрне сынау. Иң кызыгы - ике күренеш бер тактада бергә яши.

Шахмат безгә ирек турында нәрсәдер өйрәтә аламы?

Шахмат күтәргән иң кызыклы сорауларның берсе - юкмы, тотрыклы кагыйдәләр һәм алдан әйтеп була торган хәрәкәтләр системасында, өчен урын бар ирек. Prima facie, уен бик яхшы үрнәк кебек детерминизм: һәр кисәкнең чикләнгән хәрәкәтләр җыелмасы бар, һәм иң көчле пьесалар гадәттә билгеләнгән принципларга туры килә (үзәк белән идарә итү, өлешләрен үстерү, патшаны сакла). Ләкин, Шахмат тарихы бу логиканы кире кага торган уеннар белән тулы., монда иҗат һәм интуиция көтелгән белән өзелә. Зур укытучы Михаил Тал, Мәсәлән, корбаннары белән дан тоткан “иррациональ” нәрсә, барлык каршылыкларга каршы, җиңүгә китерде. Бу хәрәкәтләр форма түгел кагыйдәләр эчендә ирек?

Структура һәм иҗат арасындагы бу киеренкелек кебек фәлсәфәчеләр тарафыннан өйрәнелгән Людвиг Виттштейн, кем Фәлсәфи тикшерүләр (1953) телне кагыйдәләр кабат аңлатыла торган уен белән чагыштырды. Виттштейн өчен, Шахмат ирекнең кагыйдәләрне бозу түгеллеген күрсәтә, ләкин алар белән уйна. Бу идея төшенчәсе белән бәйләнгән кеше агентлыгы хәзерге фәлсәфәдә: ябык системада да, Аерым кешеләр үз ихтыярын тормышка ашыру юлларын таба ала.

Ләкин ироник борылыш бар: син шахматны күбрәк үзләштерәсең, табигате күбрәк ачыла иллюзионист. Ясалма интеллект двигательләре кебек Балык o АльфаЗеро күрсәттеләр, иң югары дәрәҗәдә, уен математик үрнәкләргә төшә. Бу уңайсыз сорау тудыра.: Әгәр дә кеше иҗаты алгоритм белән кабатланса, кайда ирек? шахмат, шулай, а кеше хәле көзгесе: без чикләрдә ирекле, Ләкин бу чикләр без уйлаганча таррак.

Философ язганча Бюнг-Чул Хан .әр сүзнең Ару җәмгыяте (2010), Без оптимизация һәм башкару белән мәшгуль чорда яшибез, монда хәтта ял а продуктив бирем. шахмат, Бу контекстта, Бу искә төшерә, чын ирек җиңү түгел, ләкин уйнарга. Бәлки шуңа күрәдер, катгыйлыгына карамастан, тартмаларында җиңүдән башка нәрсә эзләүчеләрне сокландыруны дәвам итә: дөньяны аңлау ысулы.