Siasi mo e filōsofia .: ko e papa ko e sio'ata 'o mamani .

veimau, ‘oku lahi ange ia ‘i ha va‘inga fakapotopoto pē ., kuo hoko ia ‘i he laui senituli ko ha sio‘ata ‘a ia ‘oku ‘i ai ‘a e kau filōsefá ., kuo fakahaa‘i ‘e he kau fakakaukau mo e kau taki ‘enau ngaahi vīsone ki he māmaní .. Mei he kuonga mu'a ki he kuonga fakaonopooni ., ngaahi fika hangē ko e Mākisi ʻAuliasi, Penisimani Felengikilini, Valatimili Lēnini pe ko Siōsi Luisi Pokesi kuo maʻu ʻi he palakipoé . 64 ‘oku puha ai ha fakatātā mālohi ke mahino‘i ‘a e mo‘uí ., ko e mālohí ., tau pea na‘a mo e tu‘unga ‘o e tangatá .. Ko e hā kuo fakamānako ai ha va‘inga motu‘a ki he ngaahi ‘atamai kehekehe peheé .? Ko e talí ‘oku ‘ikai ngata pē ‘i hono faingata‘a‘ia fakatekinikalé ., ka ‘i he‘ene malava ke fakanounou‘í ., ʻi he ngaahi ngaʻunu pau mo e ngaahi tuʻutuʻuni taʻe-liliu ., ko e ngaahi faingata'a tefito 'o e mo'ui .: tau'ataina 'o e fili mo e fakapapau'i, 'ulungaanga fakafonua 'i he fe'auhi, faingamalie mo e fakafuofua, pea mo e kumi ki he maau ‘i he moveuveu ..

‘Oku fakatotolo‘i ‘e he kupu ko ení ‘a e founga na‘e hoko ai ‘a e sisí ko ha . fale fakatotolo fakafilōsofia, ‘a ia na‘e fakafuofua‘i ai ‘e he kau fakakaukau mei he ngaahi kuonga kehekehe ‘enau ngaahi teolia ki he sōsaietí ., politikale mo e 'atamai .. Te tau ‘analaiso ‘o ‘ikai ngata pē ‘i he ngaahi fakakaukau na‘e tupu mei he fehokotaki ko ení ., ka ko e ngaahi fepakipaki foki ‘okú ne fakahaa‘í .: Ko e siasi ko ha sīpinga ia ‘o e fakakaukau ma‘á pe ., ‘i hono kehé ., ko ha tauhele ‘okú ne fakafaingofua‘i ‘a e mo‘oní .? ‘E lava ke ako‘i mai ‘e ha va‘inga ha me‘a fekau‘aki mo e tau‘atāina ‘a e tangatá ., pe ko ha fakakaukau fakatupu-fakakaukau pē ia ʻo e mapuleʻí .? Fakafou ‘i he ngaahi sīpinga fakahisitōliá mo e ngaahi fakakaukau ‘o e kuonga ko iá ., te tau vete 'a e 'uhinga 'oku kei nofo ai 'a e poate ., mo e tokolahi ., ko e tu‘unga haohaoa ke fakakaukau ai ki he māmaní ..

Siasi ko e sio'ata 'o e tau mo e mafai .

Ko e fehokotaki ‘i he vaha‘a ‘o e sisí mo e taú ‘oku meimei motu‘a tatau pē ia mo e va‘ingá tonu .. Naʻe tupu mei ʻInitia ʻi he senituli hono 6 ʻi he hingoa ko e . Satulanga —‘a ia ko hono ‘uhingá . “vahe fā .” ‘i he lave ki he ngaahi ‘iuniti fakakautau ‘o e taimi ko iá—, na'e fanau'i 'a e siisi ko ha fakatata 'o e tau .. Ka neongo ia, Ko hono tupulaki ‘i Pēsia mo ‘Iulopé na‘á ne liliu ia ki ha me‘a ‘oku mahulu hake ‘i ha ngāue fakatakimu‘a .: na‘e hoko ko ha . faka'ilonga 'o e tu'utu'uni fakapolitikale. ‘I he Kuonga Lotolotó ., Hangē ko 'eni, ngaahi tohi siasi hangē ko e . tohi ʻo e ngaahi vaʻingá (1283) ʻo ʻAlifoniso X ko e Potó naʻe ʻikai ngata pē ʻi heʻene akoʻi ʻa e ngaahi tuʻutuʻuní ., ka naʻa nau ʻoatu ʻa e palakipoé ko ha kiʻi meʻa siʻisiʻi ʻa ia ʻoku fakafofongaʻi ai ʻe he konga takitaha ha kalasi fakasōsiale.: ko e tuʻi ., ko e kau nopele ., ko e kau faifekau mo e kakai ..

Ka ko e taimi ia ‘o e Renaissance na‘e ma‘u ai ‘e he sití ha tafa‘aki fakafilōsofia loloto ange.. Nikolo Makiavelo, ʻi loto Ko e Pilinisi . (1532), Na‘á ne fakahoa ‘a e pule‘angá ki ha va‘inga siisi ., ‘a ia na‘e fakatu‘unga ai ‘a e lavame‘á ‘i hono ‘amanaki ki he ngaahi nga‘unu ‘a e tokotaha fakafepakí pea fe‘unu‘aki ki he ngaahi tu‘ungá .. Mo Makiaveli ., na‘e ‘ikai ko ha va‘inga pē ‘a e sisí ., ka ko e taha . lesoni fakapolitikale mo'oni: naʻe pau ke tukuange ʻe he ʻulungaanga angamahení ha hala ki he ola lelei fakatuʻupakē .. Na‘e ongo‘i ‘e he fakakaukau ko ení ‘a e kau fakakaukau ki mui aí ., i he Tōmasi Hopi, ko hai ʻi he . Livaiatani (1651) na‘á ne fakamatala‘i ‘a e mo‘ui ‘a e tangatá ko ha . “tau ʻa e tokotaha kotoa pē ki he tokotaha kotoa pē .”, ko ha lea fakatātā ‘okú ne langa‘i hake ‘a e tau ma‘u pē ke pule‘i ‘a e lotolotonga ‘o e palakipoé ..

‘I he senituli hono 20 ., naʻe toe fehokotaki lahi ange ʻa e sití mo e siōpolitikí .. Valatimi Lēnini, ko ha tokotaha vaʻinga loto-māfana, Naʻá ku sio ʻi he vaʻingá ki ha fakafofonga ʻo e fefaʻuhi fakakalasí .: ko e kau ngāue (ko e kau pauni) na‘e pau ke laka ki mu‘a ‘i ha founga fokotu‘utu‘u maau ke fakahifo ‘a e kau poupou . (ko e tuʻi .). Na‘a mo e lolotonga ‘o e Tau Momokó ., na‘e hoko ‘a e sisí ko ha . mala‘e tau fakaefakatātā ʻi he vahaʻa ʻo e ʻIunaiteti Siteití mo e USSR ., mo e ngaahi fakatātā hangē ko Bobby Fischer mo Anatoli Karpov ʻokú na fakafotunga ʻa e feʻauʻauhi fakaʻatamaí .. Hangē ko ia naʻe tohi ʻe he faiako maʻongoʻongá . Kāli Kasipālovi: “Ko e siasi ko e tau 'i he si'isi'i ., ka ko e melino foki ia 'i he si'isi'i ., koe‘uhi ‘okú ne ako‘i na‘a mo e fehangahangai fefeka tahá ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi tu‘utu‘uni ke faka‘apa‘apa‘i .”.

Ko e ‘atamai ‘o e tangatá ‘i he lalo me‘a-sio‘ata si‘isi‘í .: siasi mo e saienisi 'o e 'atamai

Kapau kuo ngaue 'a e siasi ke mahino 'a e malohi ., Kuo hoko foki ia ko ha me‘angāue tefito ki hono fakatotolo‘i ‘a e ngaahi ngata‘anga ‘o e ‘atamai ‘o e tangatá.. ‘I he kamata‘anga ‘o e senituli hono 20 ., ko e toketā fakaʻatamaí ʻAlifeleti Pineti —na‘e ‘iloa ‘i hono fa‘u ‘a e ‘uluaki sivi ‘o ​​e ‘atamaí—na‘á ne ako ‘a e kau va‘inga sití ke ‘analaiso ‘a e founga na‘e tākiekina ai ‘e he manatú mo e fakakaukau ‘enau va‘ingá .. Na‘e ‘ilo‘i ‘e Binet ‘oku ‘ikai ngata pē ‘i hono fika‘i ‘e he kau faiakó ‘a e ngaahi nga‘unu lahi ange ‘i he kau kamata ., ka kehe ʻenau sio ki he palakipoé .: naʻa nau ʻiloʻi ha ngaahi sīpinga, 'ikai ko e ngaahi konga fakafo'ituitui .. Na‘e fakatoka ‘e he me‘a ko eni na‘e ma‘ú ‘a e makatu‘unga ki he mahino‘i ‘o e . 'ilo'i 'e he kau mataotao, ko ha fakakaukau ‘e ngāue‘aki ki mui ‘e he saienisi faka‘atamaí ..

Ka na‘e toe fakahaa‘i ‘e he sití ‘a e . ngaahi feituʻu fakaʻuli ‘o e fakakaukau fakaetangatá .. ʻi loto 1946, ko e filōsefa mo e mataotao fika . Nopeti Uina, tamai ʻo e saipenetiki, na‘á ne fakahoa ‘a e ‘uto ‘o ha tokotaha va‘inga siasi ki ha sisitemi fakafehu‘i ., ‘a ia ‘oku makatu‘unga ai ‘a e tu‘utu‘uni kotoa pē ‘i hono sivisivi‘i ma‘u pē ‘a e ngaahi fakatu‘utāmakí mo e ngaahi palé .. Ka neongo ia, Na‘e fakatokanga ‘a Wiener ‘o pehē ., kehe mei ha mīsini ., ‘oku mo‘ulaloa ‘a e tangatá ki he ngaahi fakapikopiko fakaeongó: ko e manavasi'i ki he mole ., ko e fu‘u falala pe ‘analaiso ‘o e palalisiá ‘e lava ke ne fakapo‘uli‘i ‘etau fakamāú .. Na‘e fakatupulekina ki mui ‘a e fakakaukau ko ení ‘e he . Taniela Kanemani, Pale Nōpele ʻi he ʻIkonomiká, ko hai ʻi he . Fakakaukau vave ., fakakaukau māmālie . (2011) na‘e fakahaa‘i ai ‘a e founga ‘oku tō ai na‘a mo e kau va‘inga lelei tahá ki he ngaahi tauhele faka‘atamaí ., hange ko ia ola taula (‘oange ‘a e mahu‘inga lahi ki he ‘uluaki fakamatala ‘oku ma‘ú .) pe ko e . fakapapau'i 'o e bias (kumi pe ki he me'a 'oku ne fakapapau'i 'etau ngaahi hypotheses .).

veimau, ko ia ai, 'Oku 'ikai ko ha va'inga pe ia 'o e logic ma'a ., ka ko ha . fale fakatotolo fakakemi 'o e ta'efakakaukau 'a e tangata. Hangē ko ia na‘e tohi ‘e he tokotaha-tohi ‘Āsenitiná . Siosi Luisi Pokesi ʻi heʻene faʻu . Veimau: “'Oku ue'i 'e he 'Otua 'a e tokotaha va'inga ., pea ko e taha ko eni ., ko e konga .. / Ko e ha 'a e 'Otua 'i mui 'i he 'Otua 'oku kamata 'a e palani . / ʻo e efu mo e taimi mo e mohe mo e ngaahi mamahi .?”. Ko e fehu‘i ‘a Borges—ko hai ‘okú ne pule‘i mo‘oni ‘a e ngaahi kongá .?— ‘okú ne fakahaa‘i ‘a e fepakipaki ‘i he vaha‘a ‘o e determinism mo e fili tau‘atāiná ., ko ha fakakikihi kuo fakatupu ‘e he sisí ‘i he laui senituli ..

Ko e siasi ko ha fakatātā ki he moʻuí .: meia Mākisi ʻOliasi kia Penisimani Felengikilini .

Lolotonga hono ngāue‘aki ‘e he kau filōsefa ‘e ni‘ihi ‘a e siasi ke ‘analaiso ‘aki ‘a e mālohí pe ko e ‘atamaí ., na‘e vakai ki ai ‘a e ni‘ihi kehé ko ha . fakatātā fakaeʻi ai. ‘I Loma ‘o e kuonga mu‘á ., ko e ‘emipola mo e sitoiki . Mākisi ʻAuliasi Na‘á ne fakahoa ‘a e mo‘uí ki ha va‘inga ‘a ia kuo pau ke tali ai ‘a e nga‘unu taki taha ‘i he loto-nonga .. ‘I he‘enau . Ngaahi Fakalaulauloto, na'e tohi: “Ko e mo'ui 'oku hange ha va'inga siasi .: ko e me'a 'oku mahu'inga ko e 'ikai ke ikuna ., kae va'inga lelei .”. Mo e kau Sitoiki ., Naʻe akoʻi ʻe he sití ʻoku ʻi ai pē ʻa e pule ki heʻetau ngaahi ngāué ., 'ikai fekau'aki mo e ngaahi ola .. ‘Oku ongo ‘a e fakakaukau ko ení ‘i he filōsofia fakaeonopōní ., tautautefito ki he . ʻoku ʻi ai, 'a ia 'oku manako ai 'a e kau fa'u tohi Seni-Paula Sati naʻa nau sio ʻi he vaʻingá ki ha fakafofonga ʻo e . mamahi 'o e tau'ataina: Ko e nga'unu kotoa pe ko e fili ia 'oku ne fakamatala'i hotau iku'anga ., ka ʻokú ne toe fehangahangai mo kitautolu mo e fatongia ʻo ʻetau ngaahi tuʻutuʻuní ..

‘I he senituli hono 18 ., Penisimani Felengikilini na‘á ne ‘ave ‘a e lea fakatātā ko ení ‘o laka atu ‘i ha sitepu ‘e taha .. ‘I he‘ene ‘ēseí . Ko e Ngaahi ʻUlungaanga ʻo e Sisí . (1786), Naʻe fakakikihi ʻa Franklin ʻo pehē ko e sisí naʻe ʻikai ko ha meʻa manakoa pē ., ka ko e taha . akoʻanga ʻo e ngaahi ʻulungāanga leleí. Fakatatau kiate ia ., ko e vaʻinga naʻe akoʻi .:

• Ko e vavalo .: tomu‘a ‘ilo‘i ‘a e ngaahi nunu‘a ‘o e ngaahi ngāué.
• Ko e fakapotopoto .: 'analaiso 'a e ngaahi fili kotoa pe kimu'a pea toki fakapapau'i ..
• Ko e fakatokanga .: ‘oua ‘e ngāue ‘i he ue‘i.
• Ko e vilitaki .: ʻikai foʻi ʻi he fehangahangai mo e faingataʻá ..

Mo Falanisesi, ko e sisí ko ha microcosm 'o e mo'ui sivilaise, 'a ia 'e lava ke fefeka ai 'a e fe'auhi ., ka ʻi loto maʻu pē ʻi ha faʻunga ʻo e fefakaʻapaʻapaʻakí .. Ko e vīsone fakatu‘amelie ko ení na‘e kehe ia mei he vīsone ‘a e kau fakakaukau kehé ., i he ʻAta Siopenihaua, ko hai ʻi he . Ko e mamani ko e loto mo e fakafofonga . (1818) naʻá ne sio ʻi he vaʻingá ki ha fakahaaʻi ʻo e . fepaki ta'engata . 'oku ne fakamatala'i 'a e 'i ai .: “Ko e mo'ui 'oku hange ha va'inga siisi 'a ia 'oku ., ʻi he fakaʻosí, 'oku fakafoki kotoa 'a e ngaahi konga ki he puha .”.

Ko e fakafepaki ., ko ia ai, 'oku mahino pe: 'e lava ke fakatou hoko 'a e siasi ko ha . sipinga 'o e 'ota hangē ha fakatātā ʻo e moveuveú. mo e ni'ihi ., Ko e faka'ata ia 'o e fakakaukau fakaetangata .; mo e ni'ihi kehe, ko ha sivi ho ngaahi ngataʻangá .. Ko e meʻa fakamānakó ʻoku fakatou nofo fakataha ʻa e ongo vīsoné ʻi he palakipoe tatau ..

‘E lava ke ako‘i mai ‘e he sisí ha me‘a fekau‘aki mo e tau‘atāiná .?

Ko e taha ‘o e ngaahi fehu‘i fakatupu tokanga taha ‘oku langa‘i hake ‘e he sisí pe ., ‘i ha sisitemi ‘o e ngaahi tu‘utu‘uni tu‘uma‘u mo e ngaahi nga‘unu ‘oku lava ke tomu‘a tala ., 'oku 'i ai 'a e feitu'u ki he tau'ataina. Ko e fuofua sio, ʻoku hangē ʻa e vaʻingá ko ha sīpinga haohaoa ʻo e . fakapapau'i: 'oku 'i ai ha seti fakangatangata 'o e ngaahi nga'unu 'a e konga takitaha ., pea ko e ngaahi va‘inga mālohi tahá ‘oku fa‘a hoko ia ko e ngaahi va‘inga ‘oku muimui ki he ngaahi tefito‘i mo‘oni kuo fokotu‘ú . (puleʻi ʻa e senitaá ., fakatupulaki 'a e ngaahi konga ., malu'i 'a e tu'i .). Ka neongo ia, Ko e hisitōlia ‘o e sití ‘oku fonu ia ‘i he ngaahi va‘inga ‘oku nau fakafepaki‘i ‘a e fakakaukau ko ení., 'a ia 'oku motuhia ai 'a e fa'ufa'u mo e 'ilo'ilo pau mo e 'amanaki .. Ko e faiako lahi . Mikaile Tali, Hangē ko 'eni, naʻá ne ongoongoa ʻi heʻene ngaahi feilaulaú . “ta'efakakaukau” ko e hā, fakafepaki'i 'a e ngaahi faingata'a kotoa pe, taki atu ki he ikuna .. ‘Ikai ko e ngaahi nga‘unu ko ení ko ha founga ia ‘o e . tau'ataina 'i loto 'i he ngaahi tu'utu'uni .?

Ko e fepaki ko eni ‘i he vaha‘a ‘o e fokotu‘utu‘ú mo e fa‘ufa‘ú kuo fakatotolo‘i ia ‘e he kau filōsefa hangē ko e . Luteviki Uitekenisiteini, ko hai ʻi he . Ngaahi fakatotolo fakafilōsofia . (1953) fakafehoanaki ‘a e leá ki ha va‘inga ‘a ia ‘e lava ke toe faka‘uhinga‘i ‘a hono ngaahi tu‘utu‘uní .. Mo Uitekenisiteini, ‘Oku fakatātaa‘i ‘e he sisí ‘a e ‘ikai fekau‘aki ‘a e tau‘atāiná mo hono maumau‘i ‘o e ngaahi tu‘utu‘uní ., ka ‘i he . vaʻinga mo kinautolu. ‘Oku fehokotaki ‘a e fakakaukau ko ‘ení mo e fakakaukau ‘o e . tauʻatāina ke fili ʻa e tangatá ‘i he filōsofia ‘o e kuonga .: na'a mo ha sisitemi tapuni ., ʻE lava ke kumi ʻe he niʻihi fakafoʻituituí ha ngaahi founga ke fakaʻaongaʻi ai honau lotó ..

Ka ʻoku ʻi ai ha mioʻi fakaʻofa .: ko e lahi ange ho'o taukei 'i he siasi ., ko e lahi ange hono fakahaaʻi hono natulá . fakakaukau fakatupu. Ngaahi misini 'atamai fakatupu hange ko e . Ika Sitoki o ʻAlifaSelo kuo nau fakahaa‘i ‘oku ., 'i he tu'unga ma'olunga taha, 'oku hifo 'a e va'inga ki he ngaahi sipinga fakafika .. ‘Oku langa‘i hake heni ha fehu‘i fakatupu ‘ohovale.: Kapau na'a mo e fa'u 'a e tangata 'e lava ke toe fakahoko 'e he algorithms ., Ko fe 'a e tau'ataina?? veimau, ko ia ai, ‘oku hoko ia ko ha . sio'ata 'o e tu'unga 'o e tangata .: 'oku tau tau'ataina 'i loto 'i he ngaahi fakangatangata ., Ka ʻoku fāsiʻi ange ʻa e ngaahi fakangatangata ko iá ʻi he meʻa ʻoku tau fakakaukau ki aí ..

Hangē ko ia na‘e tohi ‘e he filōsefá . Piungi-Suli Hani ʻi loto Ko e sosaieti vaivai . (2010), 'Oku tau mo'ui 'i ha kuonga 'oku obsessed 'aki 'a e optimization mo e fakahoko ., ‘a ia na‘a mo e taimi mālōloó ‘oku hoko ia ko ha . ngaue ola lelei. veimau, 'i he tu'unga ko 'eni, Ko e fakamanatu ia ko e tau'ataina mo'oni 'oku 'ikai 'i he ikuna ., ka ‘i he . vaʻinga ke vaʻinga .. Mahalo ko e 'uhinga ia ., neongo 'ene fefeka ., ‘oku hokohoko atu ‘ene fakamānako‘i ‘a e fa‘ahinga ‘oku nau kumi ki ha me‘a ‘oku mahulu hake ‘i ha ikuna ‘i he‘enau ngaahi kató .: ko ha founga ke mahino ai ʻa e māmaní ..