ʻAjetelesi mo e ʻioka: ko e fakamalohisino faka'atamai 'oku fakanonga .

‘I ha māmani vave ‘a ia ‘oku anga-maheni‘aki ai ‘a e loto-mafasiá mo e fonu faka‘atamaí ., Ko hono kumi ‘o e ngaahi me‘angāue ke tauhi ‘aki ‘a e mo‘ui lelei faka‘atamaí kuo hoko ia ko ha me‘a ke fakamu‘omu‘a .. Lolotonga ko e ‘ioka ko e faka‘ilonga ia ki hono fakapalanisi ‘o e sinó mo e ‘atamaí ‘i ha ngaahi hongofulu‘i ta‘u ., ‘oku ma‘u ‘e ha akonaki motu‘a ha tu‘unga ko ha founga kehe—pe fakakakato—ke fakatupulekina ‘a e nonga mo e ‘atamai māsila .: veimau. Ka, Ko e hā ʻoku fakautuutu ai ʻa e vaʻinga fakakaukau ko ʻení ʻi hono fakafehoanaki ki he ʻioka fakaʻatamaí .? 'I he tafa'aki 'o e hoko ko ha me'a manako faingofua ., 'oku fie ma'u 'e he siisi 'a e tokanga, kātaki mo ha fehokotaki loloto mo e lolotongá ., ngaahi ‘ulungaanga ‘okú ne ‘ai koe ke ke ofi ange ki he ngaahi tō‘onga fakalaulaulotó .. Ka neongo ia, Ko hono uesia ‘oku fakalaka atu ia ‘i he .: ‘okú ne fakamālohia ‘a e manatú ., fakalelei‘i ‘a e fai tu‘utu‘uní pea a‘u ‘o fakasi‘isi‘i ai ‘a e hoha‘á .. ‘I he kupu ko ení ., Te tau fakatotolo‘i ‘a e founga kuo hoko ai ‘a e sisí ko e kaume‘a fo‘ou ke ako‘i ‘aki ‘a e ‘atamaí ., ‘analaiso ‘a hono ngaahi ‘aonga fakasaienisí ., ko ‘ene malava ke fakatupulekina ‘a e ngaahi taukei fakaeongó mo ‘ene tupulaki ‘a e manakoá ko ha me‘angāue fakafaito‘o .. ‘E lava ke ne fetongi mo‘oni ‘a e ‘ioka pe ko ha tō‘onga ia ‘oku ., ‘i hono fakataha‘i mo e ngaahi me‘a kehe ., ‘okú ne ‘omai ha founga fakalūkufua ki he mo‘ui lelei faka‘atamaí .?

Siasi ko ha fale fakamalohisino 'uto .: saienisi 'i mui 'i he palakipoe

Ko e ʻuto ʻo e tangatá ko ha ʻōkani pelesitiki ., lava ke fe‘ungamālie mo mālohi ange ‘i he ako totonú .. Kuo fakahaa‘i ‘e he ngaahi ako ‘o e saienisi ‘o e ‘utó ko e va‘inga sisí ‘okú ne faka‘aonga‘i ‘a e ngaahi feitu‘u lahi ‘o e ‘utó ‘i he taimi tatau ., fakatupu ‘a e me‘a ‘oku ui ‘e he kau mataotaó . “fakamālohisino fakaʻatamai kakato”. Fakatatau ki he fakatotolo na'e pulusi 'i he *Frontiers 'i he Neurosaienisi 'o e Tangata*, 'Oku fakahaa'i 'e he kau va'inga siasi taukei 'a e lahi ange 'o e me'a hina 'i he ngaahi vahefonua hange ko e parietal lobe mo e hippocampus ., fekau'aki mo e manatu mo e palani fakapotopoto .. 'Oku 'ikai ko ha me'a noa'ia 'eni .: ʻOku fie maʻu ʻe he vaʻinga takitaha ke ʻanalaiso ʻa e ngaahi sīpingá ., ‘amanaki ki he ngaahi nga‘unu pea fai ha ngaahi fili ‘i he malumalu ‘o e tenge ., ‘a ia ‘okú ne faka‘ai‘ai ‘a e neurogenesis—ko hono fa‘u ‘o e ngaahi neula fo‘oú—pea ‘okú ne fakamālohia ‘a e ngaahi fehokotaki‘anga synaptic ..

Ka ʻoku ʻikai ke fakaleleiʻi pē ʻe he sití ʻa e ʻatamaí .; ‘Oku toe ngāue ia ko ha pā mei he kovi faka‘atamaí .. Ko ha ako fakalōloa mei he ʻUnivēsiti ʻo ʻEtinēsiá ., ‘a ia na‘e muimui ‘o laka hake ‘i he 100. 1,000 kakai lalahi ta‘umotu‘á lolotonga ‘a e . 15 ngaahi ta'u, na‘e ‘ilo‘i ko e fa‘ahinga na‘a nau va‘inga siisi ma‘u peé na‘a nau ma‘u ha . 35% siʻisiʻi ange ʻa e fakatuʻutāmaki ʻo e maʻu ʻe he mahaki ʻatamaí. Ko e ‘uhingá ‘oku ‘i he‘ene malava ke tauhi ke mālohi ‘a e . “sisitemi fakahoko ngaue” ‘o e ‘utó ., fatongia'aki 'a e ngaahi ngaue hange ko e tauhi ., mapule‘i-kitá mo e fe‘unu‘aki faka‘atamaí .. ‘Oku ‘ikai ke hangē ko e ngaahi va‘inga papa kehé ., 'oku 'ikai fakafalala 'a e siisi ki he tu'unga .: Ko e nga‘unu taki taha ko ha fili fakakaukau‘i ia ‘okú ne fakamālohi‘i ‘a e ‘utó ke ne ngāue ‘i he founga anga-mahení. “fiema'u lahi”, ‘oku meimei tatau mo e founga ‘e fai ai ia ‘e ha tokotaha sipoti ‘i he ako kakató ..

Tukukehe, 'Oku fakalotolahi'i 'e he siisi 'a e *metakoni*, ko hono 'uhinga ia ., ko e malava ke fakalaulauloto ki he‘ene fakakaukaú tonu .. ʻOku ako ʻe he kau vaʻingá ke ʻiloʻi ʻa e ngaahi fehālaakí ., fakatonutonu ‘a e ngaahi founga ngāué pea fe‘ungamālie ki he ngaahi tu‘unga ta‘e‘amanekina ., taukei 'oku mahulu hake 'i he palakipoe pea 'oku faka'aonga'i 'i he mo'ui faka'aho .. ‘I he ‘uhinga ko ení ., 'oku ngaue 'a e siisi 'o hange ha sio'ata 'o e 'atamai .: ‘okú ne fakahaa‘i ‘a e ngaahi sīpinga fakakaukaú ., ngaahi fakapikopiko faka‘atamai pea na‘a mo e ngaahi ongo‘i fufuú ., ‘o ‘ai ia ko ha me‘angāue ‘ilo‘i-kita ‘oku mālohi ‘o hangē ko e fakalaulaulotó ..

Mei he tokangataha ki he fakakaukau .: chess ko ha founga fakalaulauloto .

‘Oku poupou‘i ‘e he ‘ioka mo e fakalaulaulotó ‘a e fakakaukau leleí . (*fakakaukau*), ko ha tu‘unga ‘o e ‘ilo‘iló ‘a ia ‘oku tokangataha ai ‘a e ‘atamaí ki he lolotongá ‘o ‘ikai ke fakamāu‘i .. Fie'ilo, 'oku fie ma'u 'e he siisi ha tokanga tatau ., ka ʻoku ʻi ai ha konga ʻoku tānaki atu .: fakauku ‘i ha palopalema faingata‘a .. Ko e taimi ʻoku tangutu ai ha tokotaha vaʻinga ʻi muʻa he palakipoé ., ‘oku hū ki ha tu‘unga ‘o e *tafe*—ko ha fo‘i lea na‘e fa‘u ‘e he mataotao faka‘atamai ko Mihály Csíkszentmihályi—‘a ia ‘oku hā ngali tu‘u ai ‘a e taimí pea fakatau‘atāina‘i ‘a e ‘atamaí mei he ngaahi me‘a fakahoha‘a mei tu‘á .. Ko e me‘a fakaofo ko ení ‘oku ‘ikai ngata pē ‘i hono fakasi‘isi‘i ‘a e loto-mafasiá ., ka ‘oku toe fakalelei‘i ai ‘a e malava ke solova ‘a e ngaahi palopalemá ‘i he malumalu ‘o e tenge ..

Na'e fakahaa'i 'e ha ako mei he 'Univesiti 'o Kalefōnia 'i Pekili 'oku faka'aonga'i 'e he kau va'inga siisi mataotao 'a e *netiueka mode default* . (DMN, ʻaki hono fakanounou ʻi he lea faka-Pilitāniá .) 'oku ola lelei ange ia 'i he kau kamata .. Ko e DMN ko ha seti ia ʻo e ngaahi vahefonua ʻo e ʻutó ʻoku nau fakaʻaongaʻi ʻi he taimi ʻoku hēhētuʻu ai ʻa e ʻatamaí ., ka 'i he kau va'inga fakalakalaka ., 'oku synchronized 'a e netiueka ko 'eni mo e ngaahi feitu'u 'oku fekau'aki mo e tokanga ., fakatupu ha palanisi ʻi he vahaʻa ʻo e mālōloó mo e tokangá .. ‘Oku fakamatala‘i heni ‘a e ‘uhinga ‘oku fakamatala‘i ai ‘e he tokolahi ‘a e sisí ko ha . “fakalaulauloto ʻi he ngaʻunu”: ‘oku fiema‘u ‘a e fakalongolongo ‘i lotó ., ka ko e ngaue fakapotopoto foki ..

Ko e toe faitatau ‘e taha mo e ‘ioka ko ‘ene malava ke fakatonutonu ‘a e ngaahi ongo‘í .. ʻI ha vaʻinga ., Kuo pau ke puleʻi ʻe he kau vaʻingá ʻa e loto-mamahi ʻi he taimi ʻoku nau fehangahangai ai mo ha fehālaaki ., hoha‘a fekau‘aki mo ha nga‘unu fakatu‘utāmaki pe fiefia hili ha ikuna .. Fakatatau ki he mataotao faka‘atamai ‘o e sipotí ko Barry Hymer ., 'oku ako'i 'e he siisi *fakafepaki faka'atamai*: ko e malava ke toe ma‘u ‘a e nongá hili ha holomui .. Ko e ‘ulungaanga ko ení ‘oku tautefito ‘ene mahu‘ingá ‘i ha māmani ‘a ia ‘oku fu‘u lahi ai ‘a e fakamatalá mo e ngaahi fakalavea ma‘u peé ‘okú ne movetevete‘i ai ‘etau tokangá.. Lolotonga ‘oku ngāue‘aki ‘e he ‘ioka ‘a e ngaahi tu‘unga mo e mānava ke taula ‘a e ‘atamaí ., 'Oku fai ia 'e he siisi 'o fakafou 'i he logic mo e founga, ‘oatu ha founga kehe ke a‘usia ai ‘a e nonga faka‘atamaí ..

ʻI he tafaʻaki ʻo e palakipoé: siasi ko ha meʻangāue fakafaitoʻo .

Kuo fakalaka atu ʻa e sití ʻi hono fatongia ko ha vaʻingá ke hoko ko ha meʻangāue fakafaitoʻo ʻi he ngaahi tafaʻaki kehekehe.. ‘I he mala‘e ‘o e mo‘ui lelei faka‘atamaí ., ‘Oku ngāue‘aki ia ke faito‘o ‘aki ‘a e ngaahi mahaki hangē ko e ADHD ., loto-mafasia mo e ‘autism .. Ko ha polokalama tāimu‘a ‘i Sipeini ., *Siasi Fakafaito'o*, kuo fakahaa‘i ko e fānau ‘oku nau ma‘u ‘a e ADHD ‘oku nau va‘inga siasi ‘oku nau fakalelei‘i ‘enau malava ke tokangataha ki ha . 40% hili pē ha māhina ʻe tolu ʻo e ako .. Ko e 'uhinga 'oku faingofua .: fakakaukau 'a e ngaahi fokotu'utu'u 'o e va'inga ., ako‘i ke muimui ki he ngaahi tu‘utu‘uní pea fakapale‘i ‘a e kātakí ., ngaahi taukei ‘oku fa‘a faingata‘a ke fakatupulekina ‘e he fānau ko ení ..

‘I he kakai lalahi ta‘umotu‘á ., Kuo fakahoko ‘a e sití ko ha konga ‘o e ngaahi faito‘o ke ta‘ofi ‘aki ‘a e mahaki ‘Alisaimé .. Na‘e ‘ilo‘i ‘e ha ako mei he ‘Univēsiti ‘o Valencia ko e kau mahaki ‘i he kamata‘anga ‘o e mahakí ‘a ia na‘a nau va‘inga siasi tu‘o ua he uike na‘a nau fakahaa‘i ha holomui ‘i he kovi ‘a e manatu taimi nounoú .. 'Oku faka'uhinga'i 'e he kau fakatotolo 'a e ola ko 'eni ki hono faka'ai'ai 'o e *prefrontal cortex* ., ko ha vahefonua mahu'inga ki he palani mo e fai tu'utu'uni .. Na‘a mo e ngaahi pilīsoné ., Ko e ngaahi polokalama hange ko e *Chess for Freedom* kuo ne fakasi'isi'i 'a e tu'unga 'o e fakamālohi 'i he vaha'a 'o e kau pōpula ., ‘aki hono ako‘i kinautolu ke nau fakahoko ‘a e fakamālohí ‘o fakafou ‘i he founga kae ‘ikai ko e fehangahangai fakasinó ..

Ka ko hono uesia faka‘ohovale tahá ‘e lava ke ‘i he mala‘e fakaakó .. Ko e ngaahi fonua hangē ko ‘Āmeniá mo Sipeiní kuo nau fakakau ‘a e sisí ko ha kaveinga fakamālohi ‘i he ngaahi ‘apiakó ., mo e ngaahi ola faka'ilonga: fakalakalaka 'a e kau ako 'i he fika mo e mahino 'o e lautohi, ka ‘oku nau toe fakatupulekina ‘a e ngaahi pōto‘i fakasōsiale-fakaeongo .. 'Oku fakahaa'i 'e ha lipooti 'a e UNESCO 'oku fakatupu 'e he siasi 'a e *kaungāongo'i fakatu'utamaki*, ko hono 'uhinga ia ., ko e malava ke tomu‘a ‘ilo‘i ‘a e ngaahi taumu‘a ‘a e ni‘ihi kehé .. ‘I ha māmani ‘oku polarized ., ʻOku mahuʻinga ange ʻa e taukei ko ʻení ʻi ha toe taimi .. Ko ia ai, ʻoku ʻikai ngata pē ʻi hono akoʻi ʻe he sití ʻa e ʻatamaí ., ka ‘okú ne toe langa ha ngaahi halafakakavakava ‘i he vaha‘a ‘o e kakaí ., ngaahi anga fakafonua mo e ngaahi toʻutangata ..

'E lava ke fetongi 'e he siasi 'a e 'ioka .?

Neongo ‘oku vahevahe ‘e he sití mo e ‘ioka ‘a e ngaahi taumu‘a—ko hono fakalelei‘i ‘a e mo‘ui lelei faka‘atamaí mo e tokangataha—, 'oku kehekehe 'enau ngaahi founga .. 'Oku ngaue 'a e Yoga mei he sino ki he 'atamai .: 'o fakafou 'i he ngaahi tu'unga (*ngaahi ʻasana*) mo e mānava . (*palanayama*), ‘okú ne tukuange mai ‘a e ngaahi faingata‘a‘ia fakasinó ‘a ia ‘oku liliu ki mui ki he mahino faka‘atamaí .. veimau, pe, 'oku ngaue 'i he fakafepaki: ‘okú ne ngāue‘aki ‘a e ‘atamaí ke ne tākiekina ‘a e tu‘unga fakaeongó .. Lolotonga ‘oku kumi ‘e he ‘ioka ‘a e nonga ., ʻoku ʻuma ʻa e sisí ki he mālohí; lolotonga ia ʻoku akoʻi ʻe he ʻioka ke tukuange ., ʻoku akoʻi ʻe he sisí ʻa e palaní.

Ka neongo ia, Ko e faikehekehe ko ení ‘oku ‘ikai ke ne ‘ai kinautolu ke nau makehe., ka 'oku fakakakato .. Naʻe ʻilo ʻe ha ako naʻe pulusi ʻi he *Journal of Health Psychology* ko hono fakatahaʻi ʻo e ongo founga fakatouʻosi ʻoku fakalahi ʻena ngaahi leleí .: ko e kau ma‘u fakataha na‘a nau fetongitongi ‘a e ngaahi fakataha ‘ioka mo e siasi na‘a nau fakahaa‘i ha fakasi‘isi‘i ‘i he . 50% 'i he ngaahi tu'unga 'o e cortisol (homoni mafasia) ‘i hono fakahoa ki he fa‘ahinga na‘a nau ngāue‘aki pē ‘a e taha ‘o e ongo ako‘angá .. Ko e kī ʻoku ʻi he palanisi .: 'Oku 'omi 'e he 'Ioka 'a e ngaahi me'angaue ke pule'i 'a e hoha'a 'i he momeniti ., lolotonga ia ‘oku ako‘i ‘e he sití ‘a e ‘atamaí ke ne ‘amanaki ki he ngaahi pole ‘i he kaha‘ú ..

Tukukehe, 'oku 'i ai ha lelei 'aonga 'o e siasi .: 'oku lava ke ma'u. ‘Oku ‘ikai fiema‘u ke fe‘unu‘aki fakaesino ., 'ikai ko ha feitu'u pau, 'ikai na'a mo ha fakafepaki 'i he fakafo'ituitui . (fakafeta'i ki he ngaahi tu'unga fakakomipiuta). ‘Oku ‘ai ‘e he me‘á ni ia ko ha fili lelei taha kiate kinautolu ‘oku nau kumi ki ha . “'ioka faka'atamai” ‘o ‘ikai ha ngaahi fakafaingata‘a‘ia‘anga ki he hū ‘a ia ‘e ala ma‘u ‘e he tō‘onga tukufakaholó .. Kaikehe, Ko hono ‘ulungaanga lelei lahi tahá—ko hono faka‘ai‘ai ma‘u pē ‘o e ‘utó—‘e lava ke hoko foki ia ko hono muli ‘Akilisí.: mo e kakai 'e ni'ihi ., ‘E lava ke fakatupu ‘e he sití ‘a e loto-mamahi kapau ‘oku ‘ikai ke fakaofiofi ki ai ‘aki ‘a e fakakaukau totonú .. Ko e feituʻu ʻeni ʻoku ʻomi ai ʻe he ʻioka ʻa hono potó .: ‘okú ne ako‘i ke tali ‘a e founga ngāué ‘o ‘ikai ke ne hoha‘a ki he olá ., ko ha lēsoni ʻoku totonu ke fakaʻaongaʻi ʻe he tokotaha vaʻinga siisi kotoa pē ..

Ngaahi Fakamulituku .: siisi ko ha hala ki ha ʻatamai mālohi ange .

Ko e sisí ‘oku ‘ikai ko ha fetongi ia ‘o e ‘ioka ., ka ko ha founga kehe mālohi ia kiate kinautolu ʻoku nau fekumi ke akoʻi ʻa e ʻatamaí ʻi ha founga ʻoku mālohi mo fakapotopoto.. Ko ‘ene malava ke fakalelei‘i ‘a e manatú ., fakasi‘isi‘i ‘a e loto-mafasiá mo hono fakatupulekina ‘a e ngaahi taukei fakaeongó ‘okú ne fokotu‘u ia ko ha me‘angāue makehe ‘i he tu‘unga ‘o e mo‘ui lelei faka‘atamaí .. Lolotonga ‘oku ako‘i kitautolu ‘e he ‘ioka ke tau tafe mo e lolotongá ., ʻOku teuteuʻi kitautolu ʻe he sisí ke tau folau ʻi he kahaʻú ʻi he mahino mo e loto-toʻa .. Fakatouʻosi, ka neongo ia, vahevahe ha taumuʻa tatau: fakatupulekina ha ‘atamai mālohi ange ., fe'unu'aki mo 'ilo'i.

Ko e ngaahi lelei ‘o e sisí ‘oku poupou‘i ia ‘e he saienisí ., ka ko hono mahu‘inga mo‘oní ‘oku ‘i he‘ene faingofua ke ma‘ú mo ‘ene lava ke ngāue‘akí .. Mei he fānau ‘oku nau ma‘u ‘a e ADHD ki he kakai lalahi matu‘otu‘a ‘oku nau feinga ke ta‘ofi ‘a e holo ‘a e ‘atamaí ., ‘o fakalaka atu ‘i he kau mataotao ‘oku nau fiema‘u ke fakalelei‘i ‘enau fai tu‘utu‘uní ., ʻOku ʻomi ʻe he sití ha ako fakaʻatamai ʻoku feʻunga mo ha faʻahinga taʻu motuʻa pē mo e tuʻunga .. ʻOku ʻikai fekauʻaki ia mo e fili ʻi he vahaʻa ʻo ha tōʻonga ʻe taha pe ko ha taha ., ka ke fakatahataha'i kinautolu 'o fakatatau ki he'etau ngaahi fiema'u .. ‘I ha māmani ‘oku fakautuutu ai ‘a e fakamu‘omu‘a ‘a e mo‘ui lelei faka‘atamaí ., 'oku 'asi mai 'a e siisi ko ha kaume'a ta'e'amanekina ., fakamo'oni'i 'oku ., taimi e ni'ihi, Ko e ngaahi fakalelei'anga ola lelei taha 'oku 'i he ngaahi feitu'u 'oku si'isi'i taha 'a e mahino ..

Mahalo ko e lēsoni lahi taha ‘oku tuku mai ‘e he fakahoa ko ení kiate kitautolú ko e mo‘ui lelei faka‘atamaí ‘oku ‘ikai ke fakatu‘unga ia ‘i ha me‘angāue pē ‘e taha., ka ko ha seti ‘o e ngaahi tō‘onga ‘oku nau fefakamālohia‘aki .. veimau, mo hono fefiofi 'o e logic mo e fa'ufa'u ., fakamanatu mai 'oku fiema'u foki 'e he 'atamai 'a e ngaahi pole ke tupulaki .. Pea ʻi he tupu ko iá ., 'oku 'ikai ngata pe 'i he'etau ma'u ha kau va'inga lelei ange ., ka ʻoku mateuteu ange ʻa e kakaí ke fehangahangai mo e ngaahi pole ʻo e moʻuí ʻi he nonga mo e founga ..