Siasi ʻi Haiti: tuʻumālie mo e ʻamanaki ʻi he ʻOtu Kalipiané .

‘I he lotolotonga ‘o e ‘Otu Kalipiané ., Kuo hoko ʻa Haiti ko ha fakaʻilonga ʻo e tuʻumālie ʻi ha ngaahi hongofuluʻi taʻu .. ‘I he vaha‘a ‘o e ngaahi mofuike faka‘auhá ., ngaahi faingata‘a fakapolitikale mo e masiva lahi ., kuo ma‘u ‘e hono kakaí ha ngaahi founga ta‘e‘amanekina ke toe langa hake ai kinautolu .. Ko e taha ‘o e ngaahi me‘a fakamānako tahá ko e toe tu‘u ‘a e sisí ., ko ha vaʻinga ʻoku ., fakafepaki'i 'a e ngaahi faingata'a kotoa pe, kuo hoko ia ko ha maama ʻo e ʻamanaki mo e founga ʻi he lotolotonga ʻo e moveuveú .. Mama'o mei he hoko ko ha me'a fakafiefia faingofua ., kuo hoko ‘a e siisi ‘i Haiti ko ha me‘angāue ‘o e fakafepaki ., ako mo e liliu fakasosiale .. ‘Oku anga-fēfē ha lava ‘e ha fonua ‘oku tō ‘i he faingata‘á ke tauhi ke mo‘ui ha tukufakaholo faka‘atamai ‘oku fakafepaki‘i ‘a e ngaahi maumaú?? 'Oku fakatotolo'i 'e he fakamatala ko 'eni 'a e renaissance 'o e siasi 'a Haiti ., mei hono ngaahi aka fakahisitolia ki hono fatongia lolotonga ko e faka'ilonga 'o e fakalakalaka ., 'analaiso 'a e founga 'oku 'ikai ngata pe 'i he mo'ui 'a e va'inga ., ka ʻoku tupulaki ʻi he ngaahi tūkunga faingataʻa tahá ..

Siasi ʻi Haiti: aka 'o ha tukufakaholo kuo ngalo .

Naʻe haʻu ʻa e sití ki Haiti ʻi he kuonga fakakoloniá ., na‘e fakahū mai ‘e he kau Falaniseé ‘i he senituli hono 18 .. Ka neongo ia, naʻe fuoloa ʻene fakangatangata ki he kau ʻelite ʻo e koló ., tautautefito ki Poate-ʻo-Pilinisi ., ‘a ia na‘e hoko ai ‘a e ngaahi kalapu mo e ngaahi falekai tāutahá ko e ngaahi feitu‘u fakataha‘anga ia ki he kau ‘ofa va‘ingá .. Hili ʻa e tauʻatāiná ʻi he 1914 . 1804, naʻe tuku hifo ʻa e sisí ki he tuʻunga ʻi muí ., na‘e ‘ufi‘ufi ‘e he ngaahi fefa‘uhi fakapolitikale mo faka‘ekonōmika na‘e faka‘ilonga‘i ‘aki ‘a e ngaahi ‘uluaki senituli ‘o e pule‘angá .. Na‘e toki kamata ke manakoa ‘a e va‘ingá ‘i he lotolotonga ‘o e kakai lotoloto ‘i he vaeua‘anga ‘o e senituli hono 20., neongo 'oku 'i he fanga ki'i siakale ma'u pe ..

Ko e fakalahi mo‘oni ‘o e siasi ‘i Haití na‘e hoko ia ‘i he ngaahi hongofulu‘i ta‘u faka‘osi ‘o e senituli hono 20 ., fakalele 'e he ngaahi fika hange ko e 'eiki fakavaha'apule'anga . Seni-Lui Lalosi, 'a ia na'e 'ikai ngata pe 'i hono poupou'i 'o e va'inga 'i ha tu'unga fe'au'auhi ., ka naʻá ne ʻave foki ia ki he ngaahi ʻapiako mo e ngaahi komiunitī naʻe fakasiʻisiʻí .. Naʻe mahino kia Laroche ʻe lava ke mahulu hake ʻa e sisí ʻi ha sipoti fakaʻatamai .: ko ha me‘angāue ke fakatupulekina ‘a e fakakaukau fakaanga ‘i ha sōsaieti na‘e ‘i ai ‘a e ako fakafo‘ituituí . (pea 'oku kei .) ko ha me‘a faka‘ofo‘ofa ki he tokolahi .. Ka neongo ia, ko e mofuike ‘o e . 2010 naʻe fakanounouʻi ʻa e fakalakalaka ko ʻení, faka‘auha ‘a e ngaahi langa fakalakalaká pea fakahee‘i ‘a e kakai ‘e lauiafe ., kau ai ha kau vaʻinga siasi tokolahi ..

Neongo ‘eni ., naʻe ʻikai ʻaupito ke mole fakaʻaufuli ʻa e sití. ‘I he ngaahi kemi ‘o e kau hikifonuá ., ‘i he ngaahi hala ‘o e ngaahi kolo na‘e vaeua ‘auha pea ‘i he ngaahi ‘apiako na‘e lava ke toe fakaava ., naʻe toe ʻasi mai ʻa e vaʻingá ko ha ngāue ʻo e fakafepaki .. Ngaahi laupapa kaati kuo fakaleleiʻi, Ko e ngaahi konga na‘e tongitongi ‘i he ‘akaú pe na‘a mo hono tā ‘i he kelekelé na‘e hoko ia ko ha ngaahi faka‘ilonga ‘o ha tu‘unga anga-maheni kuo mole.. Ki he kakai Haiti tokolahi ., na‘e hoko ‘a e sisí ko ha hūfanga‘anga .: ko ha feituʻu ʻoku ., ʻi ha ngaahi houa siʻi, naʻe lava ke ngalo ʻiate kinautolu ʻa e fiekaiá, fakamālohi mo e taʻepau ..

Ko e mofuike ‘o e . 2010: ko e motuhia naʻá ne liliu e meʻa kotoa pē .

Ne 12 Sanuali 2010, ko ha mofuike lahi 7.0 faka‘auha ‘a Poate-‘o-Pilinisi mo hono ngaahi feitu‘u takatakaí ., ‘o tuku ‘o lahi ange ‘i he 100. 200,000 ngaahi langa fakalakalaka kuo mate mo holo. Na‘e kau ‘i he ngaahi fale na‘e faka‘auhá ‘a e ‘ulu‘i ‘apitanga ‘o e . Kautaha Siasi ʻa Haiti, kuo mole ho'o ngaahi faile, ngaahi me‘angāue mo e ., ko e me'a mahu'inga taha ., ki ha ni‘ihi ‘o hono kau mēmipa ‘iloa tahá .. Naʻe ʻikai ngata pē ʻi he fakatuʻasino ʻa e fakatamakí ., ka ‘oku toe fakataipe foki .: veimau, naʻá ne ʻosi tauʻi ke maʻu ha feituʻu ʻi he sōsaieti ʻo Haití ., na‘e hā ngali ‘oku fakamaau‘i ke mole atu ..

Ka neongo ia, ko e me'a na'e hoko atu na'e ta'e'amanekina .. 'I he lotolotonga 'o e moveuveu ., ngaahi kautaha fakavaha‘apule‘anga hangē ko e . Siasi ʻi he Ngaahi ʻApiakó y FIDE (Kautaha Siasi Fakavahaʻapuleʻanga) naʻa nau kamata ʻave ha tokoni ʻi he founga ʻo e ngaahi laupapa ., ngaahi konga mo e ngaahi tohi lēsoni .. Ka na‘e toe mahu‘inga ange ‘a e tali fakalotofonuá.. kau faiako manako . Uesilī Sēni-Papitaiso, ko ha talavou vaʻinga siasi naʻe mole hono ʻapí ʻi he mofuiké ., na'a nau fakakaukau 'oku 'ikai lava ke mate 'a e va'inga .. Mo e ngaahi ma'u'anga tokoni fakangatangata ., Na‘e fokotu‘utu‘u ‘e Jean-Baptiste mo ha kau ngāue pole kehe ‘a e ngaahi fe‘auhi ‘i he ngaahi mala‘e fakapule‘angá ., ngāue‘aki ‘a e ngaahi tēpile mo e ngaahi sea ‘akau na‘e nō .. Naʻe ʻikai ngata pē ʻi hono tauhi ʻe he ngaahi meʻa ko ʻení ke moʻui ʻa e tōʻonga ʻo e sisí ., ka naʻa nau hoko foki ko ha ngaahi feituʻu ki he fakamoʻui fakatahataha ..

Ko ha ako na‘e fakahoko ‘e he . ʻUnivēsiti ʻo e Siteiti ʻo Haití ʻi loto 2012 na‘e fakahaa‘i ai na‘e tokoni ‘a e sisí ke fakasi‘isi‘i ‘a e tu‘unga ‘o e loto-mafasia hili ‘a e faingata‘á ‘i he fānau mo e to‘utupu na‘e uesia ‘e he mofuiké .. Na‘e fakahaa‘i ‘e he kau ma‘u fakataha ‘i he ngaahi polokalama sití ha fakalakalaka ‘i he‘enau malava ke tokangataha ., fai tu'utu'uni mo e pule'i 'o e loto-mamahi ., taukei mahu'inga 'i ha tu'unga 'o e faingata'a tu'uloa. Na‘e fakamālohia ‘e he me‘a ko eni na‘e ma‘ú ‘a e fakakaukau ko e sisí na‘e ‘ikai ko ha va‘inga pē ., ka ko ha me‘angāue fakafaito‘o mo fakaako ..

Ko e siasi ko ha meʻangāue ʻo e ako mo e fakaivia .

‘I ha fonua ‘oku ‘i ai ‘a e . 60% 'o e kakai 'oku nau nofo 'i lalo 'i he laine masiva pea 'oku ta'epau 'a e sisitemi ako ., kuo 'asi hake 'a e siisi ko ha founga fakaako kehe .. Ngaahi polokalama hange ko e . “Siasi ki he ʻAmanaki” (Siasi ki he ʻAmanaki), fokotu'u 'e he NGO . Fakava'e 'o e 'Ilo mo e Tau'ataina . (TOKANGA), kuo nau ‘omai ‘a e va‘ingá ki he ngaahi ‘apiako fakapule‘angá ‘i he ngaahi feitu‘u ‘i he tafa‘akí ‘o hangē ko Cité Soleil mo Martissant .. Ko e ngaahi poloseki ko 'eni 'oku 'ikai ngata pe 'i hono ako'i 'o e ngaahi tu'utu'uni 'o e chess ., ka 'oku nau ngaue'aki ia ko ha me'alele ke ako'i 'aki 'a e fika ., logic mo e fakakaukau fakapotopoto.

Ko e ngaahi olá ‘oku fakaofo .. Fakatatau ki he lipooti 'a e FOKAL ., Ko e fānau ako ‘oku nau kau ‘i he ngaahi polokalamá ni ‘oku nau fakalakalaka ‘enau maaká ‘aki ha . 20% ʻi he ʻavalisi, tautautefito ki he ngaahi tafa'aki hange ko e fika mo e saienisi .. Tukukehe, ‘oku poupou‘i ‘e he sisí ‘a e ngaahi tu‘unga mahu‘inga hangē ko e kātakí, akonaki mo e faka'apa'apa ki he ngaahi tu'utu'uni ., ngaahi taukei molumalu ‘oku mahu‘inga ‘i ha sōsaieti ‘oku faka‘ilonga‘i ‘aki ‘a e fakamālohí mo e ta‘emaau .. Mo e kau talavou tokolahi ., kuo hoko ‘a e sisí ko ha hala hola .: ko ha founga ke faka‘ehi‘ehi ai mei he ngaahi kengi ., ngāue ʻa e fānaú pe hiki fakamālohi ..

Ko ha keisi fakataipe ko e . Daphne Siosefa, ko ha finemui mei . 16 ta'u 'o e Cité Soleil 'a ia ., fakafeta'i ki ha polokalama siasi, Naʻá ne maʻu ha sikolasipi ke ako ʻi ha akoʻanga māʻolunga ʻi he Lepupilika Tominikení .. “Naʻe akoʻi au ʻe he sisí ʻoku ʻi ai hono nunuʻa ʻo e ngaʻunu kotoa pē .”, dice Siosefa. “Na‘e tokoni‘i au ‘e he me‘a ko iá ke mahino kiate au ko ‘eku ngaahi filí ‘oku toe ., pea ke u lava ʻo fili ha kahaʻu kehe .”. Ko e ngaahi talanoa hange ko ho'o talanoa 'oku 'alu ke lahi ange ., pea ‘oku nau fakahaa‘i ‘oku ‘ikai ngata pē ‘i he fakafiefia‘i ‘e he sisí ., ka ʻokú ne liliu ʻa e ngaahi moʻuí ..

Ka neongo ia, ʻoku kei hokohoko atu pē ʻa e ngaahi polé. Si'isi'i 'a e fakapa'anga ., ko e ta‘emalu ‘i he ngaahi halá mo e nounou ‘i he ngaahi nāunaú ko e ngaahi fakafaingata‘a‘ia‘anga ma‘u pē ia .. ‘Oku fakatu‘unga ‘a e ngaahi polokalama lahi ‘i he ngaahi tokoni fakavaha‘apule‘angá pe ko e ngāue pole ‘a e kau va‘inga siisi fakalotofonuá., ‘a ia ‘oku nau faingata‘a‘ia ai ‘i he ngaahi ‘alu hake mo e tō lalo fakapolitikale mo faka‘ekonōmiká .. Neongo ‘eni ., 'oku hokohoko atu 'a e ma'u 'e he siisi 'a e kelekele ., na‘a mo e ngaahi feitu‘u mama‘o taha ‘o e fonuá ., 'a ia kuo fakafe'iloaki ai 'e he kau faifekau mo e ngaahi kautaha fakakolo ko e konga 'o 'enau ngaahi poloseki fakalakalaka ..

siisi fe'au'auhi: Haiti 'i he tu'unga fakavaha'apule'anga .

Neongo kuo tupulaki tefito ‘a e siisi ‘i Haití ko ha me‘angāue fakasōsiale ., Kuo kamata foki ke tu'u mavahe 'a e fonua 'i he mala'e fe'au'auhi .. Ko e Kautaha Siasi ʻa Haiti, naʻe toe fakafoki mai hili ʻa e mofuiké ., kuo ngāue ke fekauʻi atu ha kau fakafofonga ki he ngaahi feʻauhi fakavahefonuá mo fakavahaʻapuleʻangá .. Ko e taha ʻo e ngaahi lavameʻa mahuʻinga tahá ko e kau ʻa Haiti ʻi he ʻOlimipiki Siasi 2018 ʻi Patumi, Siōsia, 'a ia 'oku 'i ai 'a e timi fakafonua ., ‘oku fa‘u‘aki ‘a e kau talavou kuo ako‘i ‘i he ngaahi polokalama fakakoló ., aʻusia ha ngaahi ola fakaʻapaʻapa.

Ko e tokotaha va'inga 'iloa taha 'a Haiti he 'aho ni ko e . Seni-Lui Lalosi, ko hai, ki honau . 65 ngaahi ta'u, ‘oku kei hoko pē ia ko ha tokotaha mahu‘inga ‘i hono poupou‘i ‘o e sisí .. Kuo 'ikai ngata pe 'i he fe'auhi 'a Laroche 'i he ngaahi fe'auhi fakavaha'apule'anga ., ka kuó ne toe ako‘i ha to‘utangata fo‘ou ‘o e kau va‘inga sisí ., ʻo kau ai Uesilī Sēni-Papitaiso y Daphne Siosefa. Ko 'ene founga 'oku ne fakataha'i 'a e lelei fakatekinikale mo ha tukupa fakasosiale malohi ., fakahaa'i 'e lava ke hoko 'a e siisi ko ha sipoti 'elite mo ha me'angaue ki he liliu ..

Kaikehe, ko e hala ki he fe'au'auhi fakavaha'apule'anga 'oku faingata'a. ʻOku ʻikai ke maʻu ʻe Haiti ʻa e ngaahi maʻuʻanga tokoni ʻoku fie maʻu ke akoʻi ʻaki ʻene kau vaʻingá ʻi he tuʻunga tatau mo e ngaahi fonua ʻoku lahi ange ʻenau ngaahi tukufakaholo ʻo e sití., hangē ko Kiupá pe Lepupilika Tominikení. Si'isi'i ha kau siponisā, Ko e ta‘epau fakapolitikalé mo e faingata‘a ‘o e fononga ki muli ko e ngaahi fakafaingata‘a‘ia‘anga ma‘u pē ia .. Neongo ia ., Hokohoko atu e fe'auhi 'a e kau va'inga siisi 'a Haiti, ‘oku ue‘i kinautolu ‘e he holi ke fakafofonga‘i honau fonuá pea fakahaa‘i ‘oku ., na‘a mo e ngaahi tu‘unga kovi tahá ., ʻe lava ke tupulaki ʻa e talēnití.

Ko ha sīpinga fakalotolahi ko e . Sosué Pieli-Luisi, ko ha talavou mei . 22 ta'u 'oku ., neongo 'oku 'ikai ke ma'u ha tokotaha ako fakapalofesinale ., na‘á ne lava ‘o taau ki he . Sipoti Siasi ʻAmelika Lotoloto 2022. Pieli-Luisi, ‘a ia na‘á ne ako ke va‘inga ‘i ha polokalama fakakomiuniti ‘i Cap-Haïtien ., Akoʻi ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi polokalama telefoni toʻotoʻó mo e ngaahi laupapa nō .. “'Oku 'ikai ha'aku faiako ., ka 'oku ou ma'u 'a e 'initaneti mo e holi ke ako .”, dice. ʻOku fakahaaʻi ʻe heʻene talanoá ʻa e laumālie ʻo ha toʻutangata ʻoku fakafisi ke tukulolo ., Naʻa mo e taimi ʻoku ngali fakafepakiʻi ai koe ʻe he māmaní ..

Ngaahi Fakamulituku .: siasi ko ha fakaʻilonga ʻo e tuʻumālie .

Ko Haiti ko ha fonua kuo toutou taaʻi ʻe he ngaahi fakatamaki fakaenatulá ., ngaahi faingata‘a fakapolitikale mo e masiva lahi .. Ka neongo ia, ʻi he lotolotonga ʻo e ngaahi toenga ., kuo 'asi hake 'a e siasi ko e faka'ilonga 'o e fakafepaki mo e 'amanaki .. Ko e me'a na'e kamata ko ha va'inga ma'ae kau 'elite kuo liliu ia ki ha me'angaue fakaako ., fakaivia fakatahataha mo e fakamo'ui .. Mei he ngaahi kemi maʻá e kakai ne nau hiki mei honau ʻapí hili ʻa e mofuiké . 2010 ki he ngaahi loki ako ‘o e ngaahi ‘apiako ‘i he ngaahi feitu‘u ‘i he tafa‘akí ., kuo fakahaa‘i ‘e he sisí ‘e lava ke ne tupulaki na‘a mo e ‘i he ngaahi tu‘unga kovi tahá ..

Ko e fakaakeake ‘o e siisi ‘i Haití ‘oku ‘ikai ko ha talanoa pē ia fekau‘aki mo ha va‘inga ., ka ‘oku fekau‘aki mo e malava ‘a e tangatá ke ma‘u ‘a e māmá ‘i he fakapo‘ulí .. Ko e fakamanatu ia 'oku ., na‘a mo e taimi ‘oku hā ngali mole kotoa ai ., fakatupu, 'e lava ke fakaava 'e he founga ngaue mo e komiuniti 'a e ngaahi hala ta'e'amanekina .. Kuo liliu ‘e he ngaahi polokalama siasi ‘i Haití ‘a e ngaahi mo‘uí ., fakaleleiʻi ʻo e akó, fakasi‘isi‘i ‘a e fakamālohí mo ‘oatu ‘a e ngaahi founga kehe ki he to‘utupu ‘oku ‘i he tu‘unga fakatu‘utāmakí. Tukukehe, Kuo nau 'ai 'a e fonua ki he mape siasi fakavaha'apule'anga ., fakamo'oni'i 'oku 'ikai ha ngata'anga 'o e taleniti ..

Ka neongo ia, ‘oku kei ta‘epau pē ‘a e kaha‘u ‘o e siisi ‘i Haití. Ko e si'isi'i 'o e ngaahi ma'u'anga tokoni ., Ko e ta‘emaau fakapolitikalé mo e ngaahi pole faka‘ekonōmiká ko e ngaahi fakafaingata‘a‘ia‘anga ia ‘oku fiema‘u ki ai ha ngaahi fakalelei‘anga taimi lōloa .. Ko ia ʻoku hokohoko atu ʻa e tupulaki ʻa e sisí ., Fiema'u ha poupou lahi ange mei he komiuniti fakavaha'apule'anga ., pea pehe ki he ngaahi tu'utu'uni fakapule'anga 'oku ne fakakau ia ki he sisitemi ako .. Ka, ʻi ʻolunga ʻi he meʻa kotoa, 'oku fie ma'u 'a e tukupa 'a e kau Haiti tonu ., ‘a ia kuo nau fakamo‘oni‘i taimi mo e taimi ‘oku nau malava ke ikuna‘i ha fa‘ahinga faingata‘a pē ..

En un mundo donde las crisis parecen interminables, el ajedrez en Haití es un testimonio de que la resiliencia no es solo sobrevivir, sino encontrar formas de prosperar. Hangē ko ʻene lea ʻi ha taimi . Seni-Lui Lalosi: “‘Oku ako‘i kitautolu ‘e he sisí ‘o pehē ., incluso cuando el tablero está en ruinas, siempre hay una jugada que puede cambiar el juego”. Y en Haití, esa jugada ya ha comenzado.