Шохмот ва фалсафа: тахта хамчун оинаи чахон

шохмот, бештар аз як бозии стратегия, асрхо оинае буд, ки дар он файласуфон, мутафаккирон ва пешвоён назари худро дар бораи чахон инъикос кардаанд. Аз замонҳои қадим то муосир, рақамҳо монанди Маркус Аурелиус, Бенҷамин Франклин, Владимир Ленин ё Хорхе Луис Борхес дар тахта пайдо кардаанд 64 қуттиҳои як истиораи пурқувват барои фаҳмидани ҳаёт, қудрат, чанг ва хатто ахволи инсоният. Чаро як бозии қадимӣ чунин ақли гуногунро ба худ ҷалб кардааст? Ҷавоб на танҳо дар мураккабии техникии он аст, балки дар кобилияти конденсационии худ, дар ҳаракатҳои дақиқ ва қоидаҳои тағйирнопазир, душвориҳои асосии мавҷудият: озодии ирода бар зидди детерминизм, этика дар мусобика, имконият бар зидди ҳисоб, ва чустучуи тартибот дар бесарусомонй.

Ин мақола меомӯзад, ки чӣ тавр шоҳмот ба як лабораторияи фалсафй, ки дар он мутафаккирони даврахои гуногун назарияхои худро дар бораи чамъият пешни-ход мекарданд, сиёсат ва ақл. Мо на танхо фикру мулохизахоеро, ки аз ин алока ба миён омадаанд, тахлил мекунем, балки зиддиятхоеро, ки вай ошкор мекунад: Оё шоҳмот намунаи ақли холис аст ё, баръакс, доме, ки воқеиятро содда мекунад? Оё бозӣ метавонад ба мо дар бораи озодии инсон чизе омӯзад, ё ин танҳо як иллюзияи назорат аст? Тавассути мисолхои таърихй ва тафаккури муосир, мо мефахмем, ки чаро тахта мемонад, барои бисьёр, муҳити комил барои фикр дар бораи ҷаҳон.

Шомот ҳамчун оинаи ҷанг ва қудрат

Ассотсиатсияи байни шоҳмот ва ҷанг тақрибан мисли худи бозӣ қадим аст. Аз Ҳиндустон дар асри 6 бо номи Чатуранга — ки маънои “чор дивизия” нисбат ба кисмхои харбии он замон —, шоҳмот ҳамчун симулятсияи ҷанг таваллуд шудааст. Аммо, Таҳаввули он дар Форс ва Аврупо онро ба чизе бештар аз машқҳои тактикӣ табдил дод: шуд а рамзи тартиботи сиёсй. Дар асрхои миёна, Барои намуна, рисолахои шохмот, монанди китоби бозиҳо (1283) Алфонсо X доно на танҳо қоидаҳоро таълим медод, балки онҳо тахтаро ҳамчун микрокосм пешниҳод карданд, ки дар он ҳар як порча як синфи иҷтимоӣ буд.: подшоҳ, ашроф, рухониён ва халк.

Аммо маҳз дар давраи Эҳё буд, ки шоҳмот ҷанбаи амиқтари фалсафӣ пайдо кард.. Никколо Макавело, дар Шоҳзода (1532), Вай хукуматро ба бозии шохмот монанд кард, ки муваффақият аз пешгӯии ҳаракатҳои рақиб ва мутобиқ шудан ба вазъият вобаста буд. Барои Макиавелли, шохмот на танхо бозй буд, балки як дарси реалии сиёсй: ахлоқи анъанавӣ бояд ҷойро ба самаранокии стратегӣ диҳад. Ин фикр дар байни мутафаккирони минбаъда хамовоз шуд, чун Томас Хоббс, ки дар Левиафан (1651) хаёти инсонро хамчун а “чанги хама ба мукобили хама”, истиорае, ки муборизаи доимиро барои назорати маркази тахта ба миён меорад.

Дар асри 20, шохмот боз хам бештар ба геополитика алокаманд гардид. Владимир Ленин, бозигари дилчасп, Ман дар бозй ифодаи муборизаи синфй дидам: пролетариат (пиёдахо) барои сарнагун кардани буржуазия бояд муташаккилона пеш равад (подшоҳ). Ҳатто дар давраи ҷанги сард, шохмот гардид а майдони ҷанги рамзӣ байни Штатхои Муттахида ва СССР, бо шахсоне, ки Бобби Фишер ва Анатолий Карпов барин ракобати идеологиро тачассум мекунанд. Чунон ки муаллими бузург навишта буд Гарри Каспаров: “Шоҳмот дар миниатюра ҷанг аст, балки дар миниётура хам сулх аст, зеро он таълим медиҳад, ки ҳатто дар муборизаи шадидтарин қоидаҳои эҳтиром вуҷуд доранд”.

Ақли инсон дар зери микроскоп: шохмот ва психология

Агар шохмот барои фахмидани кувва хизмат карда бошад, Он инчунин як воситаи асосии омӯхтани ҳудуди тафаккури инсон буд.. Дар ибтидои асри 20, равоншинос Алфред Бинет — бо таҳияи аввалин санҷиши иктишофӣ маълум аст — шоҳмотбозонро меомӯхт, то таҳлил кунад, ки хотира ва дарк ба бозии онҳо чӣ гуна таъсир расонидааст.. Бинет кашф кард, ки муаллимон на танҳо ҳаракатҳои бештарро назар ба шурӯъкунандагон ҳисоб мекунанд, аммо тахтаро дигар хел медиданд: онҳо намунаҳоро дарк карданд, на қисмҳои алоҳида. Ин бозёфт барои фаҳмидани он замина гузошт маърифати мутахассис, консепсияе, ки психологияи маърифатӣ баъдтар татбиқ хоҳад шуд.

Аммо шохмот низ нишон дод нуқтаҳои кӯр аз ақли инсонӣ. Дар 1946, файласуф ва математик Норберт Винер, падари кибернетика, майнаи шохмотбозро бо системаи акидахо мукоиса кард, ки дар он хар як карор ба арзёбии доимии хавфхо ва мукофотхо асос меёбад. Аммо, Винер огоҳ кард, бар хилофи мошин, одамон гирифтори ғаразҳои эмотсионалӣ мебошанд: тарси аз даст додани, боварии аз ҳад зиёд ё фалаҷи таҳлил метавонад доварии моро хира кунад. Ин идея баъдтар аз ҷониби Даниел Каннеман, Ҷоизаи Нобел дар соҳаи иқтисод, ки дар Зуд фикр кунед, охиста фикр кунед (2011) нишон дод, ки чӣ тавр ҳатто беҳтарин бозигарон ба домҳои маърифатӣ меафтанд, мисли ӯ таъсири лангарӣ (ба маълумоти аввалини гирифташуда аз хад зиёд ахамият медиханд) ё ғарази тасдиқ (факат он чизеро, ки фарзияхои моро тасдик мекунанд, чустучу кунед).

шохмот, ҳамин тавр, Ин танҳо як бозии мантиқи пок нест, балки а лабораторияи беақлияти инсон. Чунон ки нависандаи Аргентина навишта буд Хорхе Луис Борхес дар шеъри худ Шохмот: “Худо плеерро ба ҳаракат медарорад, ва ин, порча. / Чӣ Худо дар паси Худо нақшаи оғоз меёбад / аз чангу замон ва хобу азобхо?”. Саволи Борхес — кй аслан порахоро идора мекунад?— шиддати байни детерминизм ва озодиро инъикос мекунад, мубохисае, ки шохмот дар давоми асрхо ба вучуд овардааст.

Шоҳмот ҳамчун истиора барои ҳаёт: аз Маркус Аврелиус то Бенҷамин Франклин

Дар ҳоле ки баъзе файласуфон шоҳмотро барои таҳлили қудрат ё ақл истифода мекарданд, дигарон онро чун а метафораи экзистенсиалӣ. Дар Рими қадим, император ва стоик Маркус Аурелиус Ӯ ҳаётро ба бозӣ муқоиса кард, ки дар он ҳар як ҳаракат бояд бо оромӣ қабул карда шавад. Дар онхо Медитацияҳо, навишт: “Зиндагӣ мисли бозии шоҳмот аст: муҳим он аст, ки пирӯзӣ нест, балки хуб бозй”. Барои стоикҳо, Шоҳмот таълим медод, ки назорат танҳо бар амалҳои мо вуҷуд дорад, на дар бораи натичахо. Ин ақида дар фалсафаи муосир садо медиҳад, махсусан дар экзистенциализм, ки ба муаллифон маъкул аст Жан-Поль Сартр онхо дар бозй намояндагии азоби озодй: Ҳар як ҳаракат интихобест, ки сарнавишти моро муайян мекунад, балки дар назди мо масъулияти карорхои кабулкардаамонро хам мегузорад.

Дар асри 18, Бенҷамин Франклин ин ташбехро як кадам пеш бурд. Дар эссеи худ Ахлоки шохмот (1786), Франклин изҳор дошт, ки шоҳмот танҳо як маҳфил нест, балки як мактаби фазилатҳо. Ба гуфтаи ӯ, бозӣ таълим медод:

• Пешгӯӣ: окибатхои амалхоро пешгуй кунанд.
• Эҳтиёткорӣ: Пеш аз қабули қарор ҳама вариантҳоро таҳлил кунед.
• Огоҳӣ: аз рӯи импулс амал накунед.
• Сабр: дар пеши душворихо таслим нашаванд.

Барои Франклин, шохмот буд а микрокосмои хаёти мутамаддин, ки дар он чо мусобика тезу тунд шуда метавонад, балки хамеша дар доираи эхтироми якдигар. Ин дидгоҳи некбинона бо дигар мутафаккирон мухолиф буд, чун Артур Шопенгауэр, ки дар Ҷаҳон ҳамчун ирода ва намояндагӣ (1818) дар бозй зухуроти онро дид муноқишаи абадӣ ки мавчудиятро муайян мекунад: “Зиндагӣ мисли бозии шоҳмот аст, ки дар куҷо, дар охир, тамоми қисмҳо ба қуттии баргардонида мешаванд”.

Парадокс, ҳамин тавр, Он равшан аст: шоҳмот метавонад ҳарду бошад модели фармоиш мисли а метафораи хаос. барои баъзехо, Ин инъикоси ақли инсонист; барои дигарон, санҷиши маҳдудиятҳои шумо. Чизи ҷолиб он аст, ки ҳарду рӯъёҳо дар як тахта якҷоя зиндагӣ мекунанд.

Оё шоҳмот метавонад ба мо дар бораи озодӣ чизе омӯзад?

Яке аз саволҳои ҷолибтарини шоҳмот ин аст, ки оё, дар системаи қоидаҳои муқарраршуда ва ҳаракатҳои пешбинишаванда, барои он ҷой вуҷуд дорад озодй. Аввалан, бозӣ мисли як намунаи комил ба назар мерасад детерминизм: ҳар як порча маҷмӯи маҳдуди ҳаракат дорад, ва қавитарин пьесаҳо одатан онҳое мебошанд, ки ба принсипҳои муқарраршуда пайравӣ мекунанд (марказро назорат мекунанд, қисмҳоро инкишоф диҳед, шоҳро муҳофизат кунед). Аммо, Таърихи шоҳмот пур аз бозиҳое аст, ки ин мантиқро рад мекунанд., ки дар он чо эчодкорй ва интуиция аз он чи ки интизор мерафт, мешиканад. Муаллими бузург Михаил Тал, Барои намуна, бо курбонихои худ машхур буд “ғайримантиқӣ” чӣ, ба мукобили хар гуна монеахо, ба галаба оварда расонд. Магар ин харакатхо як шакли озодӣ дар доираи қоидаҳо?

Ин шиддати байни сохтор ва эҷодкорӣ аз ҷониби файласуфон, аз қабили Людвиг Витгенштейн, ки дар Таҳқиқоти фалсафӣ (1953) забонро бо бозие муқоиса кард, ки қоидаҳояшро метавон дубора тафсир кард. Барои Витгенштейн, Шоҳмот нишон медиҳад, ки чӣ тавр озодӣ вайрон кардани қоидаҳо нест, балки дар бо онҳо бозӣ кунед. Ин ақида бо мафҳуми агентии инсонӣ дар фалсафаи муосир: ҳатто дар системаи пӯшида, Одамон метавонанд роҳҳои амалӣ кардани иродаи худро пайдо кунанд.

Аммо як печидаи иронӣ вуҷуд дорад: шохмотро хамон кадар бештар азхуд кунед, табиати он хар кадар бештар ошкор мегардад иллюзионист. Муҳаррикҳои зеҳни сунъӣ ба монанди Моҳии сангӣ о AlphaZero нишон доданд, ки, дар сатҳи олӣ, бозӣ ба намунаҳои математикӣ меояд. Ин саволи ногувореро ба миён меорад.: Агар ҳатто эҷодиёти инсонро бо алгоритмҳо такрор кардан мумкин бошад, озодӣ куҷост? шохмот, ҳамин тавр, а мегардад оинаи ҳолати инсон: мо дар доираи маҳдуд озод ҳастем, Аммо ин маҳдудиятҳо тангтар аз он ки мо фикр мекунем.

Чунон ки файласуф навиштааст Бён-Чул Хан дар Ҷамъияти хастагӣ (2010), Мо дар замоне зиндагӣ мекунем, ки бо оптимизатсия ва иҷроиш банд аст, ки дар он хатто истирохат а вазифаи пурмахсул. шохмот, дар ин замина, Ин хотиррасон мекунад, ки озодии ҳақиқӣ дар ғалаба нест, балки дар бозӣ кардан. Шояд барои хамин бошад, сарфи назар аз сахтгирй, он-хоеро, ки дар куттихои худ гайр аз галаба чизи дигаре мечуянд, ба вачд меорад: роҳи дарки ҷаҳон.