Chess na falsafa: bodi kama kioo cha ulimwengu

chess, zaidi ya mchezo wa kimkakati, imekuwa kwa karne nyingi kioo ambacho wanafalsafa, wanafikra na viongozi wameakisi maono yao ya ulimwengu. Kuanzia nyakati za zamani hadi kisasa, takwimu kama Marcus Aurelius, Benjamin Franklin, Vladimir Lenin au Jorge Luis Borges wamepatikana kwenye ubao 64 masanduku sitiari yenye nguvu ya kuelewa maisha, nguvu, vita na hata hali ya binadamu. Kwa nini mchezo wa zamani umevutia watu wa aina mbalimbali? Jibu haliko tu katika ugumu wake wa kiufundi, bali katika uwezo wake wa kubana, katika harakati sahihi na sheria zisizobadilika, matatizo ya msingi ya kuwepo: hiari dhidi ya uamuzi, maadili katika ushindani, nafasi dhidi ya hesabu, na kutafuta utaratibu katika machafuko.

Nakala hii inachunguza jinsi chess ikawa a maabara ya falsafa, ambapo wanafikra kutoka zama tofauti walikadiria nadharia zao kwenye jamii, siasa na akili. Hatutachambua sio tu mawazo yaliyotokana na uhusiano huu, lakini pia migongano ambayo inafichua: Je, chess ni mfano wa busara safi au, kinyume chake, mtego unaorahisisha ukweli? Je, mchezo unaweza kutufundisha kitu kuhusu uhuru wa binadamu, au ni udanganyifu tu wa udhibiti? Kupitia mifano ya kihistoria na tafakari za kisasa, tutafungua kwa nini bodi inabaki, kwa wengi, mpangilio mzuri wa kufikiria juu ya ulimwengu.

Chess kama kioo cha vita na nguvu

Uhusiano kati ya chess na vita ni karibu zamani kama mchezo wenyewe. Imetoka India katika karne ya 6 chini ya jina la Chaturanga - ambayo ina maana “mgawanyiko nne” kwa kuzingatia vitengo vya kijeshi vya wakati huo-, chess ilizaliwa kama simulation ya vita. Hata hivyo, Mageuzi yake katika Uajemi na Ulaya yaliigeuza kuwa kitu zaidi ya zoezi la mbinu: akawa a ishara ya utaratibu wa kisiasa. Katika Zama za Kati, Kwa mfano, matukio ya chess kama vile kitabu cha michezo (1283) ya Alfonso X the Wise hakufundisha sheria tu, lakini badala yake waliwasilisha bodi kama microcosm ambapo kila kipande kiliwakilisha tabaka la kijamii.: mfalme, mtukufu, makasisi na watu.

Lakini ilikuwa katika Renaissance wakati chess ilipata mwelekeo wa kifalsafa wa kina.. Niccolo Maquiavelo, katika Mwana Mfalme (1532), Alilinganisha serikali na mchezo wa chess, ambapo mafanikio yalitegemea kutarajia mienendo ya mpinzani na kukabiliana na mazingira. Kwa Machiavelli, chess haikuwa mchezo tu, lakini moja somo la siasa za kweli: maadili ya kawaida ilibidi kutoa nafasi kwa ufanisi wa kimkakati. Wazo hili lilijitokeza kwa wanafikra wa baadaye, kama Thomas Hobbes, nani katika Leviathan (1651) alielezea maisha ya mwanadamu kama a “vita vya wote dhidi ya wote”, sitiari inayoibua mapambano ya mara kwa mara ya udhibiti wa kituo cha ubao.

Katika karne ya 20, chess ilihusishwa zaidi na siasa za kijiografia. Vladimir Lenin, mchezaji mwenye shauku, Niliona katika mchezo uwakilishi wa mapambano ya darasa: babakabwela (pawns) ilibidi kusonga mbele kwa utaratibu wa kuwapindua mabepari (mfalme). Hata wakati wa Vita Baridi, chess ikawa a uwanja wa vita wa mfano kati ya Marekani na USSR, na takwimu kama Bobby Fischer na Anatoli Karpov zinazojumuisha ushindani wa kiitikadi. Kama mwalimu mkuu alivyoandika Garry Kasparov: “Chess ni vita katika miniature, lakini pia ni amani katika miniature, kwa sababu inafundisha kwamba hata katika mapambano makali kuna sheria za kuheshimu”.

Akili ya mwanadamu chini ya darubini: chess na saikolojia

Ikiwa chess imetumikia kuelewa nguvu, Pia imekuwa chombo muhimu cha kuchunguza mipaka ya akili ya mwanadamu.. Mwanzoni mwa karne ya 20, mwanasaikolojia Alfred Binet -inayojulikana kwa kutengeneza jaribio la kwanza la akili-alisoma wachezaji wa chess kuchambua jinsi kumbukumbu na mtazamo ulivyoathiri uchezaji wao.. Binet aligundua kwamba walimu hawakuhesabu tu harakati zaidi kuliko Kompyuta, lakini waliona bodi tofauti: waligundua mifumo, sio vipande vya mtu binafsi. Ugunduzi huu uliweka msingi wa kuelewa utambuzi wa kitaalam, dhana ambayo saikolojia ya utambuzi ingetumika baadaye.

Lakini chess pia ilifunua vipofu ya busara ya kibinadamu. Katika 1946, mwanafalsafa na mwanahisabati Norbert Wiener, baba wa cybernetics, ikilinganishwa na ubongo wa mchezaji wa chess na mfumo wa maoni, ambapo kila uamuzi unategemea tathmini ya mara kwa mara ya hatari na tuzo. Hata hivyo, Wiener alionya hivyo, tofauti na mashine, wanadamu wanakabiliwa na upendeleo wa kihisia: hofu ya kupoteza, kujiamini kupita kiasi au kupooza kwa uchanganuzi kunaweza kuficha uamuzi wetu. Wazo hili lilitengenezwa baadaye na Daniel Kahneman, Tuzo la Nobel katika Uchumi, nani katika Fikiri haraka, fikiri polepole (2011) ilionyesha jinsi hata wachezaji bora wanaanguka katika mitego ya utambuzi, kama yeye athari ya kuimarisha (kutoa umuhimu sana kwa taarifa ya kwanza iliyopokelewa) au upendeleo wa uthibitisho (angalia tu kile kinachothibitisha nadharia zetu).

chess, hivyo, Sio tu mchezo wa mantiki safi, lakini a maabara ya kutokuwa na akili ya binadamu. Kama mwandishi wa Argentina aliandika Jorge Luis Borges katika shairi lake Chess: “Mungu humsogeza mchezaji, na huyu, kipande hicho. / Nini Mungu nyuma ya Mungu njama huanza / ya vumbi na wakati na usingizi na mateso?”. Swali la Borges—ni nani hasa anayedhibiti vipande?- huonyesha mvutano kati ya uamuzi na hiari, mjadala ambao chess umechochea kwa karne nyingi.

Chess kama sitiari ya maisha: kutoka kwa Marcus Aurelius hadi Benjamin Franklin

Wakati wanafalsafa wengine walitumia chess kuchambua nguvu au akili, wengine waliona kama a sitiari kuwepo. Katika Roma ya kale, mfalme na stoiki Marcus Aurelius Alilinganisha maisha na mchezo ambapo kila hatua lazima ikubalike kwa usawa. Katika wao Tafakari, aliandika: “Maisha ni kama mchezo wa chess: cha muhimu sio kushinda, lakini kucheza vizuri”. Kwa Wastoa, Chess ilifundisha kwamba udhibiti upo tu juu ya matendo yetu, sio kuhusu matokeo. Wazo hili linajitokeza katika falsafa ya kisasa, hasa katika udhanaishi, ambapo waandishi wanapenda Jean-Paul Sartre waliona katika mchezo uwakilishi wa uchungu wa uhuru: Kila harakati ni chaguo ambalo linafafanua hatima yetu, lakini pia inatukabili na wajibu wa maamuzi yetu.

Katika karne ya 18, Benjamin Franklin alichukua sitiari hii hatua moja zaidi. Katika insha yake Maadili ya Chess (1786), Franklin alisema kuwa chess haikuwa burudani tu, lakini moja shule ya fadhila. Kulingana na yeye, mchezo kufundishwa:

• utabiri: kutarajia matokeo ya vitendo.
• Mtazamo: kuchambua chaguzi zote kabla ya kuamua.
• Tahadhari: usitende kwa msukumo.
• Uvumilivu: kutokukata tamaa mbele ya matatizo.

Kwa Franklin, chess ilikuwa a microcosm ya maisha ya kistaarabu, ambapo ushindani unaweza kuwa mkali, lakini daima ndani ya mfumo wa kuheshimiana. Maono haya yenye matumaini yalitofautiana na yale ya wanafikra wengine, kama Arthur Schopenhauer, nani katika Dunia kama mapenzi na uwakilishi (1818) aliona katika mchezo udhihirisho wa mzozo wa milele ambayo inafafanua kuwepo: “Maisha ni kama mchezo wa chess ambapo, mwisho, sehemu zote zinarejeshwa kwenye sanduku”.

Kitendawili, hivyo, ni wazi: chess inaweza kuwa zote mbili kuagiza mfano kama a fujo sitiari. kwa baadhi, Ni onyesho la busara ya kibinadamu; kwa wengine, mtihani wa mipaka yako. Jambo la kuvutia ni kwamba maono yote mawili yanaishi pamoja kwenye ubao mmoja.

Je, chess inaweza kutufundisha kitu kuhusu uhuru?

Moja ya maswali ya kuvutia zaidi chess huwafufua ni kama, katika mfumo wa sheria zilizowekwa na harakati zinazotabirika, kuna nafasi kwa uhuru. Prima facie, mchezo inaonekana kama mfano kamili wa uamuzi: kila kipande kina seti ndogo ya hatua, na tamthilia zenye nguvu zaidi kwa kawaida ni zile zinazofuata kanuni zilizowekwa (kudhibiti kituo hicho, kuendeleza sehemu, kumlinda mfalme). Hata hivyo, Historia ya chess imejaa michezo ambayo inapinga mantiki hii., ambapo ubunifu na Intuition huvunja na inavyotarajiwa. Mwalimu mkuu Mikhail Tal, Kwa mfano, alikuwa maarufu kwa kujitolea kwake “isiyo na mantiki” nini, dhidi ya vikwazo vyote, kupelekea ushindi. Je, harakati hizi si aina ya uhuru ndani ya kanuni?

Mvutano huu kati ya muundo na ubunifu umechunguzwa na wanafalsafa kama vile Ludwig Wittgenstein, nani katika Uchunguzi wa kifalsafa (1953) kulinganisha lugha na mchezo ambao kanuni zake zinaweza kufasiriwa upya. kwa Wittgenstein, Chess inaonyesha jinsi uhuru sio juu ya kuvunja sheria, lakini katika kucheza nao. Wazo hili linaungana na dhana ya wakala wa binadamu katika falsafa ya kisasa: hata katika mfumo uliofungwa, Watu binafsi wanaweza kutafuta njia za kutekeleza mapenzi yao.

Lakini kuna kejeli twist: zaidi wewe bwana chess, ndivyo asili yake inavyofichuliwa mdanganyifu. Injini za akili za bandia kama Samaki wa samaki o AlphaZero wameonyesha hivyo, kwa kiwango cha juu, mchezo unakuja chini ya mifumo ya hisabati. Hii inazua swali lisilofaa.: Ikiwa hata ubunifu wa mwanadamu unaweza kuigwa na algoriti, uhuru uko wapi? chess, hivyo, inakuwa a kioo cha hali ya kibinadamu: tuko huru ndani ya mipaka, Lakini mipaka hiyo ni nyembamba kuliko tunavyofikiri.

Kama mwanafalsafa alivyoandika Byung-Chul Han katika Jamii ya uchovu (2010), Tunaishi katika enzi inayotawaliwa na uboreshaji na utendakazi, ambapo hata burudani inakuwa a kazi yenye tija. chess, katika muktadha huu, Ni ukumbusho kwamba uhuru wa kweli hauko katika kushinda, lakini katika kucheza kucheza. Labda ndiyo sababu, licha ya ugumu wake, inaendelea kuwavutia wale wanaotafuta kitu zaidi ya ushindi kwenye masanduku yao: njia ya kuelewa ulimwengu.