Vladimir Raskovic: Le su'ega fa'afoma'i na suia ai le mafaufau
Ianuari 25, 2026 · Tu'utasi Pawn
I le fatu o Europa, lea e feso'ota'i ai tala fa'asolopito ma mea fou, Ua alia’e mai le ata o se tagata o lona talatuu e sili atu i tua’oi ma a’oa’iga. Vladimir Raskovic, foma'i mafaufau, Croatian chess player ma le vaai mamao, e le gata na ia tuua se faailoga e le mafaagaloina i vailaau ma taaloga faalemafaufau, ae na suia foi le auala tatou te malamalama ai i togafitiga e ala i le sikoa. O lou olaga, fa'ailogaina i le naunau mo le poto ma le fa'amaoni i le soifua manuia o tagata, o se molimau i le auala o le va o le faasaienisi, faatufugaga ma fuafuaga e mafai ona suia olaga. O lenei tusiga e suʻesuʻeina le galuega a Rašković, mai ona a'a i Croatia i lona sao paionia i “togafiti fa'ama'i”, o se meafaigaluega e faʻaosofia ai le soifua maloloina faʻapolofesa ma faiaoga i le lalolagi atoa. E ala i lona talafaasolopito, O le a tatou iloa pe na faapefea ona avea se taaloga anamua ma alalaupapa i le faamalologa ma le tuputupu ae o le tagata lava ia.
O tausaga muamua: i le va o vailaau ma le laupapa
Vladimir Rašković na fanau i 1935 i totonu Zagreb, Croatia, i le taimi na avea ai le atunuu ma vaega o le Yugoslavia muamua. talu mai le talavou, na fa'aalia ai se fia iloa e le'i fa'amalieina mo ni fanua se lua e foliga mai e le tutusa: vailaau ma fusuaga. O ana aoaoga faaleaoaoga na taitai atu ai o ia e faapitoa i le mafaufau, o se amio pulea lea, i lea taimi, ua amata ona su'esu'e atili auala fa'apitoa mo le togafitia o fa'aletonu o le mafaufau. Peitai, O lona naunau i le fusuaga na fausia ai lana vaaiga uiga ese. E leʻi vaʻaia e Rašković le taʻaloga o se mea fiafia faigofie, ae pei a faatusa o le olaga, lea e mana'omia ai au'ili'iliga uma, onosai ma fuafuaga.
I tausaga o ana suʻesuʻega, O Rašković na tu i fafo o se tagata ta'alo fa'aola, auai i ta’aloga fa’alotoifale ma ta’amilosaga a le atunu’u. Ae o lona valaauga moni na tulai mai ina ua amata ona galue i falemai o le mafaufau.. I o, matauina le auala na feagai ai ma'i ma'i fa'aletonu e pei o le schizophrenia po'o le fa'anoanoaga ona feagai ma fa'afitauli faigata, fai filifiliga pe fegalegaleai foi i le va fealoai. O le taimi lena na tulai mai ai le fesili o le a faauigaina ai lana galuega.: E mafai ona fusu, faatasi ai ma lona fausaga talafeagai ma lona mafaia e faaosofia ai le mafaufau, avea ma meafaigaluega fa'afoma'i?
E le'i fou atoatoa lenei manatu. i le talafaasolopito atoa, fuainumera pei Peniamina Franklin Ua uma ona latou faamamafaina le aoga o le mafaufau o le sikoa, ae na alu atili Rašković. Nai lo le na o le fautuaina o le taaloga o se faamalositino faalemafaufau, amata ona atiina ae a auala fa'aleaogaina e tu'ufa'atasia i togafitiga fa'ale-mafaufau. O lana auala sa faavae i luga o poutu e tolu:
- Fa'aosofia le mafaufau: Ua fa'amalosi tagata mama'i e fai fuafuaga, va'ai i taunuuga ma foia faafitauli, tomai e masani ona aafia i faaletonu o le mafaufau.
- Fegalegaleaiga lautele: O le ta'alo i se tagata tetee e fa'amalosia ai feso'ota'iga ma lagona alofa, itu taua i togafitiga fa'avae.
- tulafono faatonutonu faalelagona: O le taaloga na aʻoaʻoina ai le auala e pulea ai le le fiafia, onosai ma le maufetuuna'i, lagona na tauivi le tele o gasegase e pulea.
Rašković e le gata na faʻamatalaina e uiga i nei faʻamanuiaga, ae na ia faatinoina i le Falemai Psiquiátrico de Vrapče, i Zagreb, lea sa galue ai mo le tele o tausaga. O ana su'ega muamua, e ui ina tauagafau, Sa latou faataatiaina faavae mo mea o le a ta'ua mulimuli ane “togafiti fa'ama'i”.
Siaki e fai ma meafaigaluega fa'amalolo: le talitonuga i tua o le metotia
O ia “togafiti fa'ama'i” E le na'o le ta'a'alo i se falema'i. Rašković atiina ae a ta'iala fa'apitoa ma fa'atinoga lea e ese ai mai isi togafitiga fa'afiafia. O lana metotia na fa'avae i luga o le manatu o le si'a, avea o se ta'aloga o tulafono manino ma fa'amoemoe fa'amalamalama, e mafai ona avea o se fa'ata o le mafaufau o le tagata. O taʻaloga taʻitasi e atagia ai mamanu o mafaufauga, lagona o tagata taaalo ma auala e taulimaina ai, fa'atagaina foma'i e fa'ailoa vaega e fa'aleleia atili ma galue i latou i se auala fa'atulagaina.
O se tasi o manatu autu o lona talitonuga fesiitaiga tomai. Na finau Rašković e faapea o tomai na atiina ae i luga o le laupapa-e pei o le mafaufau, manatua po'o le faia o fa'ai'uga—e mafai ona fa'aopoopo i le olaga i aso faisoo. Faataitaiga, O se tagata maʻi na aʻoaʻoina e vaʻavaʻai i gaioiga a lana paaga i le sikoa e mafai ona faʻaaoga lena lava tomai e fuafua ai ana gaioiga i tulaga faʻaagafesootai poʻo galuega.. Ina ia faʻaalia lenei mea, Na mamanuina e Rašković se faasologa o faʻamalositino e faʻafetaui i faʻafitauli eseese:
- Mo tagata mama'i e popole: Na taulaʻi i taʻaloga vave e aʻoaʻo ai pe faʻafefea ona taulimaina le mamafa ma le le mautonu.
- Mo tagata gasegase e maua i le atuatuvale: Taaloga ma tulafono faʻafaigofie na faʻaaogaina e faʻamalosia ai le auai ma faʻaitiitia ai lagona o le lofituina..
- Mo tagata gasegase e maua i le schizophrenia: Sa faia galuega i le faailoaina o mamanu ma le ogatasi i le faia o faaiuga., tomai e masani ona aafia i lenei faaletonu.
Na folasia foi e Rašković le manatu o “tala fa'amatala”, lea e le gata ina taaalo ai gasegase, ae sa latou faamatalaina foi o latou manatu ma lagona i le taimi o le taaloga. O le mea lea na mafai ai e fomaʻi ona suʻesuʻe pe faʻafefea ona faʻaogaina e tagata gasegase faʻamatalaga ma pulea o latou lagona i le taimi moni.. Faataitaiga, O se tagata maʻi na le fiafia i le leiloa o se fasi mea e mafai ona taʻitaʻia e mafaufau i le auala na ia taulimaina ai le le fiafia i isi vaega o lona olaga..
Ina ia faʻamaonia lau metotia, Na faia e Rašković suʻesuʻega pailate ma vaega o gasegase, fa'atusatusa lo latou alualu i luma ma vaega o lo'o maua togafitiga fa'aleaganu'u. O iʻuga na lelei: O ma'i na auai i fa'ata'ita'iga chess sa fa'aalia le fa'aleleia atili i gauai atu, manatua ma tomai fa'aagafesootai, faʻaopoopo i le faʻaitiitia o faʻamaoniga e pei o le le fiafia poʻo le itaitaʻi. O nei suʻesuʻega na maua ai le mafaufau o le sosaiete faʻafomaʻi faavaomalo., fa'atulagaina Rašković o se paionia i le fanua o togafitiga faʻavae taʻaloga.
El legado de Rašković: mai le falemai i le aoga
O le aafiaga o Vladimir Rašković na alu i tua atu o puipui o le Vrapče Psychiatric Hospital. Aʻo faʻaalia lana metotia, amata galulue faatasi ma iunivesite ma nofoaga autu o suesuega i Europa ma Amerika Latina, o fea le “togafiti fa'ama'i” na tu'ufa'atasia i polokalame fa'aa'oa'oga mo foma'i mafaufau ma foma'i o galuega. I totonu Croatia, O lana galuega na musuia ai le fausiaina o mafutaga faaleaoaoga ma faʻalapotopotoga faʻapitoa i le faʻalauiloaina o le sikoa o se meafaigaluega faʻaleaʻoaʻoga ma togafitiga., aemaise lava i aoga ma nofoaga mo le toe faaleleia.
O se tasi o mea sili ona taua i lana galuega o le lolomiina o lana tusi “Chess ma Psyche: O se togafiti fa'afoma'i” i totonu 1985. I lenei galuega, Rašković faʻatulagaina ana aʻoaʻoga ma tuʻuina atu mataupu faʻapitoa na faʻaalia ai le aoga o lana metotia. O le tusi na avea ma faʻamatalaga e tatau ona i ai mo tagata tomai faapitoa i le soifua maloloina o le mafaufau e fiafia i auala fou., ma sa faaliliuina i gagana eseese, e aofia ai le Sipaniolo ma le Igilisi. I totonu, Rašković e le gata na faʻamatalaina le faʻavae o le togafiti togafiti, ae ofoina atu foi taiala aoga mo lona faatinoina, mai le filifilia o ma'i i le iloiloga o taunuuga.
E faaopoopo atu i ana galuega faaleaoaoga, Rašković fue un lē vaivai le puipuiga o le fa'aofiina o si'a i faiga fa'aa'oa'oga. Sa ia finau i lena mea, e pei lava o togafitiga, E mafai ona avea le sisi ma meafaigaluega malosi e atiaʻe ai tomai faʻapitoa ma faʻalagona i tamaiti ma tupulaga talavou. I le galulue faatasi ai ma le Matagaluega o Aoga a Croatian, na una'ia le fa'atūina o polokalame fa'akomu a'oga i a'oga tulagalua ma a'oga maualuluga. O nei polokalame e le gata na faʻaleleia ai le aʻoaʻoga a tamaiti aoga, ae na latou faʻalauiloaina foi tulaga taua e pei o galulue faatasi, amio pulea ma le faaaloalo.
Na o'o mai le aloa'ia fa'ava-o-malo 1992, ina ua valaaulia Rašković e tuʻuina atu lana metotia i le Konekeresi a le Lalolagi o le Psychiatry i Rio de Janeiro. Lau tautalaga, faaulutalaina “Siaki e fai ma alalaupapa i le va o le mafaufau ma lagona”, fa'atupuina le fiafia tele i tagata na auai, o le toatele oi latou na amata ona faʻaaogaina a latou metotia i totonu o latou lava atunuu. I tausaga mulimuli ane, o ia “togafiti fa'ama'i” fa'alautele ile falema'i ile Spain, Argentina, Mekisiko ma le Iunaite Setete, lea na fa'afetaui ai i tu'uga fa'aleaganu'u eseese ma mana'oga fa'afoma'i.
Peitai, O le talatuu a Rašković e le gata i lana metotia. O lona va'aiga fa'ale-a'oa'oga-lea na tu'ufa'atasia le psychiatry, psychology ma chess—na faataatia faavae mo se auala fou e malamalama ai i togafitiga. Hoy, O lana galuega o loʻo taʻua i suʻesuʻega i neuroplasticidad, toe fa'aleleia o le mafaufau ma togafitiga e le o ni vaila'au, e fa'amaonia ai o lana va'aiga na muamua atu i le sefulu tausaga nai lo lona taimi.
Fua fa'afofoga i aso nei: talosaga ma lu'itau
E silia ma le tolusefulu tausaga talu ona atiaʻe e Vladimir Rašković lana metotia, o ia “togafiti fa'ama'i” o lo'o fa'aauau pea ona fa'aleleia ma fa'afetaui i le aga'iga'i i luma i fa'asaienisi ma tekonolosi. I le taimi nei, O lenei meafaigaluega e faʻaaogaina i le tele o tulaga eseese, mai falema'i fa'afoma'i ma nofoaga e toe fa'aleleia ai e oo lava i aoga, falepuipui ma fale tausi soifua. O lona agava'a o lo'o taoto i lona gafatia e fa'afetaui mana'oga eseese, pe faʻaleleia le gaioiga o le mafaufau i tagata mamaʻi ma le Alzheimer, fa'alauiloa fegalegaleaiga i tagata e iai le autism pe fa'aitiitia le fa'alavelave i siosiomaga o galuega.
O se tasi o atinaʻe sili ona lata mai o le tuʻufaʻatasia o suʻega faʻataʻitaʻi ma tekinolosi faafuainumera. O luga ole laiga i luga ole laiga ma telefoni feavea'i e mafai ai e foma'i ona fa'ata'ita'iina vasega fa'apitoa, mata'ituina le alualu i luma o gasegase ma fetuutuunai mea e tusa ma o latou manaoga faapitoa. Faataitaiga, i totonu Spain, le poloketi “Sia ma le Soifua Maloloina o le Mafaufau” fa'aoga polokalame fa'apitoa e fa'avasega ai ta'aloga a tagata ma'i ma fa'atupuina fa'amatalaga au'ili'ili e fesoasoani ai i tagata fa'apolofesa e fetu'una'i a latou gaioiga. O lenei fa'atekonolosi ua fa'afaigofie ai fo'i le avanoa i su'esu'ega fa'afoma'i i nu'u i tua po'o nofoaga e utiuti alagaoa., o le leai o ni foma'i fa'apitoa e mafai ona avea ma fa'alavelave.
E ui i ona aogā, chess therapeutic e feagai foi ma luitau. O se tasi o mea autu o le leai se fa'ata'atiaga i lau talosaga. E ui na faataatia e Rašković faavae faavae, ta'itasi foma'i po'o fa'alapotopotoga e fa'afetaui le metotia i lona lava fa'amatalaga, lea e mafai ona fa'atupuina ai suiga i fa'ai'uga. Ina ia foia lenei mea, faalapotopotoga e pei o le International Therapeutic Chess Federation (IFTC) Latou te galulue i le fausiaina o faʻasalalauga ma faʻamaonia e faʻamautinoa ai le lelei ma le tumau o faʻalavelave.
O le isi luitau o le tetee i suiga i nisi vaega o vailaau masani. E ui o le tele ma le tele o suʻesuʻega e lagolagoina le aoga o togafiti faʻamalosi, o lo'o va'aia pea e nisi o tagata tomai fa'apitoa o se fesoasoani, nai lo se togafitiga autu. Ina ia foia lenei papupuni, E taua tele le fa'aauauina o fa'amaoniga fa'asaienisi e fa'aalia ai lona a'afiaga. I lea tulaga, O su'esu'ega talu ai nei na fa'aalia ai e mafai e le su'esu'e fa'afoma'i:
- Faaleleia le manatua galue i totonu a 20-30% i tagata mama'i e vaivai le mafaufau.
- Fa'aitiitia fa'ailoga o popole ma le atuatuvale i totonu a 40% i tupulaga talavou.
- Faateleina le manatu o le tagata lava ia ma le faaosofia i tagata e le atoatoa le mafaufau.
E le gata i lea, chess therapeutic ua maua se niche i le fanua o a'oa'oga fa'atasi. I atunuu e pei o Atenitina ma Iurukuei, ua fa'atino polokalame i totonu o a'oga mo tamaiti e iai mana'oga fa'apitoa tau a'oa'oga, lea e fa'aogaina ai le si'a e fai ma meafaigaluega e fa'aleleia atili ai le fa'atonuga, fo'ia fa'afitauli ma feso'ota'iga lautele. O nei polokalame e le gata ina manuia ai tamaiti aoga, ae fa'aa'oa'o fo'i faia'oga i ta'iala fou tau a'oa'oga.
O le lumanaʻi o suʻesuʻega faʻapitoa e foliga mai e manuia, aemaise le faatupulaia o le fiafia i togafitiga e le fa'ama'i ma auala atoa i le soifua maloloina o le mafaufau. Peitai, O lona manuia o le a faʻalagolago i le gafatia o le sosaiete faʻasaienisi ma tagata tomai faʻapitoa e galulue faʻatasi, fa'afou ma fa'asalalau ona fa'amanuiaga. I lea tulaga, O le talatuu a Rašković o loʻo tumau pea o se punavai o musumusuga, faamanatu mai ia i tatou lena mea, o nisi taimi, O fofo sili ona aoga e mafai ona maua i nofoaga e leʻi mafaufauina, e pei o se laupapa sikoa.
Fa'ai'uga: o se talatuu e sili atu nai lo le laupapa
Le soifuaga ma galuega a Vladimir Raskovic O i latou o se molimau i le mana suia o mea fou ma interdisciplinarity. Mai le amataga faatauvaa i Zagreb i le aloaia faavaomalo, Na fa'aalia e Rašković e le na'o se ta'aloga le ta'aloga, ae tasi meafaigaluega faamalolo, aoaoina ma le tuputupu ae o le tagata lava ia. Lau metotia, o ia “togafiti fa'ama'i”, suia le auala tatou te malamalama ai i togafitiga, tu'ufa'atasia o le fa'atonuga o le komiti fa'atasi ma mana'oga fa'alagona ma le mafaufau o ma'i.
I lenei tusiga atoa, Ua matou suʻesuʻeina pe faʻafefea ona tuʻufaʻatasia e Rašković lona tuʻinanau mo le mafaufau ma le suʻega e fatu ai se auala tulaga ese lea e manuia ai le faitau afe o tagata i le lalolagi i aso nei.. Mai ana suʻesuʻega muamua i le Vrapče Psychiatric Hospital i le faʻalauteleina o le lalolagi o lana metotia, O lo'o ola pea lona talatuu i ta'aloga uma e ta'alo mo fa'amoemoega fa'afoma'i., i tamaiti uma o loʻo aʻoaʻo e taulai atu faʻafetai i sikola ma i maʻi uma e maua se ala i le toe faʻaleleia i luga o le laupapa.
Peitai, O le galuega a Rašković ua tatou maua ai se lesona loloto atu: le taua o le vaai i tua atu o tapulaa masani. I se lalolagi e masani ona vaevaeina vailaʻau ma mafaufauga i mea faʻapitoa faʻapitoa, O lana auala e faamanatu mai ai ia i tatou o fofo sili ona aoga e masani ona aliaʻe mai le va o aʻoga.. O fusuaga fa'afoma'i e le na'o se metotia, ae o se faailoga o le auala faatufugaga, faasaienisi ma fuafuaga e mafai ona o mai faatasi e faaleleia olaga.
Hoy, a'o fa'aauau pea le fa'atupuina o si'osi'omaga fa'atekonolosi ma fa'aoga fou, e taua tele le faamamaluina o le agaga paionia o Rašković. O lona uiga e le gata o le faʻaauau pea o suʻesuʻega ma faʻasalalau ona aoga, ae faʻamalosia foʻi le fatufatuaʻi ma le galulue faʻatasi i le va o polofesa mai matata eseese. I le taimi ua avea ai le soifua maloloina o le mafaufau o se faamuamua i le lalolagi atoa, O le talatuu a Rašković e valaʻaulia ai i tatou e suʻesuʻe ni auala fou e faʻamalolo ai, aoao ma fesootai, i taimi uma ma le mata i le lumanai.
I se faapuupuuga, O Vladimir Rašković e leai se tasi e fue i le psychiatra, o se tagata ta'aloga po'o se na faia ni metotia fa'afoma'i. O le a va'ai o ai na iloa le va'ai e sili atu nai lo se ta'aloga i le su'ega: se avanoa e suia ai mafaufau, lagona ma, mulimuli ane, ola. O lana tala e faamanatu mai ai ia i tatou lena mea, o nisi taimi, O tali i lu'itau sili ona lavelave e mafai ona maua i nofoaga e le'i mafaufauina, pei o le 64 sikuea o se laupapa.
