Шахмат да философий: доска как зеркало мира

шахмат, стратегий модыш деч утларак, курымла дене философ-влакын зеркалышт лийын, шонышо да вуйлатыше-влак тӱня нерген шке шонымашыштым ончыктеныт. Акрет годсо жап гыч кызытсе жап марте, гай цифр-влак Марк Аврелий, Бенджамин Франклин, Владимир Ленин але Хорхе Луис Борхес доскаште муыныт 64 илышым умылаш куатле метафора, кучем, сар да эше айдеме состояний. Молан тошто модыш тыгай тӱрлӧ уш-акылым ӧрыктарен? Вашмут тудын технический сложностьыштыжо веле огыл, но тудын тыгыдемдаш лиймыж дене, раш тарванылмаш да вашталтыдыме правиллаште, илышыште тӱҥ дилемма-влак: эрыкан кумыл да детерминизм, таҥасымаште этика, шанс да расчёт, да хаосышто порядкым кычалмаш.

Тиде статьяште шахмат кузе лиймым шымлыме философий лабораторий, кушто тӱрлӧ жапысе шонкалыше-влак шке теорийыштым обществылан проецироватленыт, политике да уш-акыл. Ме тиде кыл гыч лекше шонымашым веле огыл лончылена, но тыгак противоречий-влакым, кудым тудо почын пуа: Шахмат ару рациональностьын модельже мо але, ваштареш, чынлыкым куштылемдыше капкан? Модмаш айдемын эрыкше нерген иктаж-мом туныктен кертеш мо, але тиде контрольын иллюзийже веле? Исторический пример да кызытсе шонкалымаш гоч, ме рашемдена, молан правлений кодеш, шуко еҥлан, тӱня нерген шонаш эн сай вер.

Шахмат сар ден куатым ончыктышо зеркало семын

Шахмат ден сар коклаште кыл модыш семынак тошто. Индий гыч VI курымышто лӱм дене шочын Чатуранга —тиде ончыкта “куд дивизион” тудо жапысе военный часть-влак нерген ойлаш гын—, шахмат кредалмаш семын шочын. Бирок, Персийыште да Европышто тудын вияҥмыже тудым тактический упражнений деч утларак ыштен: лийын политический порядкын символжо политический порядкын символжо. Кокла курымлаште, Мут, шахмат нерген трактат-влак, мутлан, модыш книга (1283) Альфонсо X Ушан правилым веле огыл туныктен, но утларак нуно ӱстелым микрокосмос семын ончыктеныт, кушто кажне ужаш социальный классым ончыктен.: кугыжа, дворянство, священник ден калык.

Но лач Возрождений жапыште шахмат утларак келге философий шӧрынан лийын.. Никколо Макиавело, ичинде Принц (1532), Тудо правительствым шахмат модмаш дене таҥастарен, кушто сеҥымаш оппонентын тарванылмыжым ончылгоч пален налме да ситуацийлан келыштарыме деч шоген. Макиавеллилан, шахмат модмаш веле огыл лийын, но ик реалполитике урок: тыглай нравственность стратегический пайдалыклан корным пуаш логале. Тиде шонымаш варасе шонышо-влаклан келшен толын, катары Томас Гоббс, кӧ Левиафан (1651) айдеме илышым тыге сӱретлен “война всех против всех”, правленийын рӱдыжым контрольышто кучаш эреак кучедалмашым тарватыше метафора.

20-шо курымышто, шахмат геополитике дене эшеат утларак кылдалтын. Владимир Ленин, кумылзак модшо, Мый модышышто класс кучедалмашын ончыктымашыжым ужынам: пролетариат (пешка-влак) буржуазийым волташ манын, организованно ончыко каяш кӱлын (кугыжа). Йӱштӧ сар годымат, шахмат лийын символический кредалмаш между США и СССР между США и СССР, Бобби Фишер ден Анатолий Карпов гай еҥ-влак дене идеологий таҥасымашым ончыктат. Кузе возен кугу туныктышо Гарри Каспаров: “Шахмат — тиде миниатюрышто сар, но тиде тыгак миниатюрышто тыныслык, вет тудо туныкта, кеч эн шыде вашпижмаште пагалаш правил уло”.

Микроскоп йымалне айдемын уш-акылже: шахмат да психологий

Шахмат кучемым умылаш полшен гын, Тыгак тудо айдеме уш-акылын чекшым шымлыме тӱҥ ӱзгар лийын.. XX курым тӱҥалтыште, психолог Альфред Бине — икымше уш-акыл тергымашым ыштымыж дене палыме — шахматист-влакым шымлен, шарнымаш ден умылымаш нунын модмашыштлан кузе влиянийым ыштымыштым лончылаш манын. Бинет пален налын: туныктышо-влак тӱҥалше-влак деч шукырак движенийым шотленыт веле огыл, бирок нуно доскам вес семын ужыныт: нуно образец-влакым шижыныт, посна ужаш огыл. Тиде муын, умылаш негызым пыштен эксперт уш-акыл, концепций, кудым когнитивный психологий варарак кучылташ тӱҥалеш.

Но шахмат тыгак почын пуэн сокыр вер-влак айдеме уш-акыл. Ичинде 1946, философ да математик Норберт Винер, кибернетикын ачаже, шахматистын мыйынжым вашмут системе дене таҥастарен, кушто кажне пунчалым лӱдыкшӧ ден суаплыкым эреак аклыме негызеш ыштат. Бирок, Винер шижтарен, мом, машина деч ойыртемалтше, айдеме-влак эмоций тенденцийлан эҥертат: йомдарымаш деч лӱдмаш, ӱшанле улмаш але анализ паралич мемнан шонымашнам пычкемышлен кертеш. Тиде шонымашым варажым Даниэль Канеман, Экономике дене Нобелевский премий, кӧ Писын шоналтыза, шып шоналташ (2011) ончыктен, кузе эн сай модшо-влакат когнитивный капканыш логалыт, тудын гай анкерный эффект (икымше налме информацийлан пеш кугу верым пуаш) але пеҥгыдемдыме тенденций (мемнан гипотезым пеҥгыдемдыше гына кычалза).

шахмат, ошондой, Тиде лач яндар логика модыш огыл, но а айдеме иррациональностьын лабораторийже. Кузе возен аргентин писатель Хорхе Луис Борхес шке почеламутыштыжо Шахмат: “Юмо модшо еҥым тарвата, а тиде, ужаш. / Юмо почеш могай Юмо сюжет тӱҥалеш / пыльдырий да жап да мален да азап?”. Борхесын йодышыжо — кӧ чынжымак ужаш-влакым виктарен шога?— детерминизм ден эрыкан кумыл коклаште шыгыремдымашым ончыкта, ӱчашымаш, кудым шахмат курымла дене тарватен.

Шахмат илышлан метафора семын: Марк Аврелий гыч Бенджамин Франклин марте

Южо философ-влак шахмат дене вийым але уш-акылым лончылаш кучылтыныт гын, весышт тудым тыге ужыныт экзистенциальный метафора. Акрет Римыште, император да стоик Марк Аврелий Тудо илышым модыш дене таҥастарен, кушто кажне ошкылым лыпландараш кӱлеш. Нунын Медитаций, возат: “Илыш шашке модмаш гай: мо кӱлешан, сеҥымаш огыл, но сайын модаш”. Стоик-влаклан, Шахмат туныктен, мемнан действийна ӱмбалне гына контроль уло, лектыш нерген огыл. Тиде шонымаш кызытсе философийыште шергылтеш, поснак экзистенциализм, кушто автор-влак йӧратат Жан-Поль Сартр нуно модышышто тыгай койыш-шоктышым ужыныт эрыкан ойго: Кажне тарванылмаш — тиде мемнан талешке-влакым рашемдыше ойырен налмаш, но тудо тыгак мемнам шке пунчална-влаклан ответственность дене тӱкна.

XVIII курымышто, Бенджамин Франклин тиде метафорым эше ик ошкылым ыштен. Шке очеркыштыже Шахмат дене модмашын моральже (1786), Франклин шахмат дене модмаш хобби веле огыл манын ӱчашен, но ик порылык школ. Тудын мутшо почеш, модыш туныктен модыш туныктен:

• Прогноз: действий-влакын лектышыштым ончылгоч пален налаш.
• Тӱткӧ лиймаш: пунчалым лукмо деч ончыч чыла вариантым лончылаш.
• Тарванылмаш: импульс дене ида ыште.
• Чытымаш: нелылык ончылно вуйым йомдарен огыл.

Франклинлан, шахмат лийын цивилизованный илыш микрокосмос, кушто конкуренций шыде лийын кертеш, но эре икте-весым пагалыме кышкарыште. Тиде оптимист шонымаш моло шонышо-влакын шонымашышт дене ойыртемалтын, катары Артур Шопенгауэр, кӧ Тӱня эрык да ончыктымаш семын (1818) модышышто проявленийжым ужын курымашлык конфликт илышым рашемдыше: “Илыш шахмат модыш гай, кушто, мучашыште, чыла ужашыже яшлыкыш пӧртылталтеш”.

Парадокс, ошондой, раш: шахмат коктынат лийын кертеш заказ модель гай хаос метафора. южыштлан, Тиде айдеме рациональностьын ончыктымашыже; моло-влаклан, тендан чекдам тергымаш. Оҥайже тыгай: кок шонымашат ик ӱстелыште пырля илат.

Шахмат эрык нерген иктаж-мом туныктен кертеш мо?

Шахмат дене модмашын ик эн оҥай йодышыжо — тиде, пеҥгыде правил да ончылгоч палыме тарванылмаш системыште, вер уло эрык. Prima facie, модыш эн сай пример семын коеш детерминизм: кажне ужашын шотдымо тарванылмаш наборжо уло, а эн виян пьесе-влак мӧҥгешла, пеҥгыдемдыме принцип-влакым шуктышо улыт (рӱдерым виктараш, ужаш-влакым вияҥдаш, кугыжам аралыза корольым аралыза). Бирок, Шахмат историйыште тиде логикылан тореш лийше модыш-влак шуко улыт., кушто творческий да интуиций вучымо дене ойырлат. Кугу туныктышо Михаил Тал, Мут, тудо шке надырже дене чапланен “иррациональный” эмне, чыла нелылык ваштареш, сеҥымашыш конден. Тиде тарванылмаш-влак формо огыл мо правил кӧргыштӧ эрык свобода в пределах правил?

Структур ден творческий паша коклаште тиде напряженийым тыгай философ-влак шымленыт Людвиг Витгенштейн, кӧ Философий шымлымаш-влак (1953) йылмым модыш дене таҥастарен, кудын правилже-влакым у семын умылаш лиеш. Витгенштейнлан, Шахмат ончыкта, кузе эрыкан улмаш правилым пудыртымаш огыл, но нунын дене модаш. Тиде шонымаш умылымаш дене кылдалтын айдеме агентстве кызытсе философийыште: петыралтше системыште гынат, Посна еҥ-влак шке кумылыштым шукташ йӧным муын кертыт.

Но тушто ироний савыртыш уло: шахмат дене модаш мыняр шукырак озаланет, мыняр шукырак тудын пӱртӱсшӧ почылтеш иллюзионист. Искусственный интеллект двигатель-влак, мутлан, Стокфиш o АльфаНоль ончыктеныт, мом, на высшем уровне, модыш математике образец-влак деке шуэш. Тиде оҥай йодышым тарвата.: Айдемын творческий пашажым алгоритм-влак дене реплицироватлаш лиеш гын, кушто эрык? шахмат, ошондой, лиеш айдеме состоянийым ончыктышо зеркало: ме чекыште эрыкан улына, Но тиде чек-влак ме шонымо деч таррак улыт.

Кузе возен философ Бён-Чул Хан ичинде Томсыкан обществыште (2010), Ме оптимизаций да лектыш дене шыҥдаралтше жапыште илена, кушто яра жапат лийже лектышан паша. шахмат, тиде контекстыште, Тиде ушештарымаш: чын эрык сеҥымашыште огыл, но модаш модаш. Ала тидлан кӧра, пеҥгыдылыкше гынат, умбакыже ӧрыктара, кӧ шке омсаштыже сеҥымаш деч моло иктаж-мом кычалеш: тӱням умылымаш йӧн;.