Шахматы і філасофія: дошка як люстэрка свету

шахматы, больш, чым проста стратэгічная гульня, на працягу стагоддзяў была люстэркам, у якім філосаф, мысляры і лідэры адлюстравалі сваё бачанне свету. Ад старажытнасці да сучаснасці, лічбы, як Марк Аўрэлій, Бенджамін Франклін, Уладзімір Ленін або Хорхе Луіс Борхес знайшлі на дошцы 64 скрынкі магутная метафара, каб зразумець жыццё, улада, вайны і нават стану чалавека. Чаму старажытная гульня захапіла такія розныя розумы? Адказ крыецца не толькі ў яго тэхнічнай складанасці, але ў яго здольнасці кандэнсавацца, у дакладных рухах і нязменных правілах, асноўныя дылемы існавання: свабодная воля супраць дэтэрмінізму, этыка ў канкурэнцыі, шанец супраць разліку, і пошук парадку ў хаосе.

Гэты артыкул даследуе, як шахматы сталі філасофскай лабараторыі, дзе мысляры розных эпох праецыравалі свае тэорыі на грамадства, палітыка і розум. Мы будзем аналізаваць не толькі ідэі, якія ўзніклі з гэтай сувязі, але і супярэчнасці, якія яна выяўляе: Ці з'яўляюцца шахматы мадэллю чыстай рацыянальнасці або, наадварот, пастка, якая спрашчае рэчаіснасць? Ці можа гульня навучыць нас нечаму пра свабоду чалавека?, ці гэта проста ілюзія кантролю? Праз гістарычныя прыклады і сучасныя рэфлексіі, мы разгадаем, чаму дошка застаецца, для многіх, ідэальнае месца для разважанняў пра свет.

Шахматы як люстэрка вайны і ўлады

Сувязь паміж шахматамі і вайной амаль такая ж старая, як і сама гульня. Паходзіць з Індыі ў 6 ст пад назвай Чатуранга — што значыць “чатыры дывізіі” адносна тагачасных вайсковых частак—, шахматы нарадзіліся як сімулятар бітвы. Аднак, Яго эвалюцыя ў Персіі і Еўропе ператварыла яго ў нешта большае, чым тактычныя практыкаванні: стаў а сімвал палітычнага парадку. У сярэднія вякі, Напрыклад, шахматныя трактаты, такія як кніга гульняў (1283) Альфонса X Мудрага не толькі вучыў правілам, а хутчэй яны прадставілі дошку як мікрасвет, дзе кожная частка прадстаўляла сацыяльны клас.: кароль, шляхты, духавенства і народа.

Але менавіта ў эпоху Адраджэння шахматы набылі больш глыбокае філасофскае вымярэнне.. Нікола Мак'явела, ст Прынц (1532), Ён параўнаў уладу з гульнёй у шахматы, дзе поспех залежаў ад прадбачання рухаў суперніка і адаптацыі да абставін. Для Макіявелі, шахматы былі не проста гульнёй, але адзін ўрок realpolitik: звычайная мараль павінна была саступіць месца стратэгічнай эфектыўнасці. Гэтая ідэя знайшла водгук у пазнейшых мысляроў, як Томас Гобс, хто ў Левіяфан (1651) апісваў чалавечае жыццё як а “вайна ўсіх супраць усіх”, метафара, якая выклікае пастаянную барацьбу за кантроль над цэнтрам дошкі.

У 20 ст, шахматы сталі яшчэ больш звязаны з геапалітыкай. Уладзімір Ленін, гарачы гулец, Я ўбачыў у гульні адлюстраванне класавай барацьбы: пралетарыят (пешкі) прыйшлося арганізавана наступаць на звяржэнне буржуазіі (кароль). Нават падчас халоднай вайны, шахматы сталі а сімвалічнае поле бою паміж ЗША і СССР, з такімі фігурамі, як Бобі Фішэр і Анатоль Карпаў, якія ўвасабляюць ідэалагічнае суперніцтва. Як пісаў вялікі настаўнік Гары Каспараў: “Шахматы - гэта вайна ў мініяцюры, але гэта таксама свет у мініяцюры, таму што ён вучыць, што нават у самым жорсткім супрацьстаянні ёсць правілы, якія трэба паважаць”.

Чалавечы розум пад мікраскопам: шахматы і псіхалогія

Калі шахматы служылі разуменню сілы, Гэта таксама быў ключавым інструментам для вывучэння межаў чалавечага розуму.. У пачатку 20 ст, псіхолаг Альфрэд Бінэ — вядомы распрацоўкай першага тэсту інтэлекту — вывучаў шахматыстаў, каб прааналізаваць, як памяць і ўспрыманне ўплываюць на іх гульню. Біне выявіў, што настаўнікі не толькі разлічваюць больш рухаў, чым пачаткоўцы, але яны бачылі дошку па-іншаму: яны ўспрынялі ўзоры, а не асобныя часткі. Гэтая знаходка заклала аснову для разумення экспертнае пазнанне, канцэпцыя, якую пазней прыменіць кагнітыўная псіхалогія.

Але шахматы таксама выявілі сляпыя плямы чалавечай рацыянальнасці. У 1946, філосаф і матэматык Норберт Вінер, бацька кібернетыкі, параўнаў мозг шахматыста з сістэмай зваротнай сувязі, дзе кожнае рашэнне заснавана на пастаяннай ацэнцы рызык і выгад. Аднак, Пра гэта папярэджваў Вінер, у адрозненне ад машыны, людзі схільныя эмацыйным ухілам: страх страціць, празмерная самаўпэўненасць або аналітычны параліч могуць азмрочыць наша меркаванне. Гэтая ідэя была пазней развіта а Даніэль Канеман, Нобелеўская прэмія па эканоміцы, хто ў Думайце хутка, думаць павольна (2011) паказаў, як нават лепшыя гульцы трапляюць у кагнітыўныя пасткі, як ён эфект замацавання (надаваць занадта вялікае значэнне першай атрыманай інфармацыі) або прадузятасць пацверджання (шукаць толькі тое, што пацвярджае нашы гіпотэзы).

шахматы, так, Гэта не проста гульня чыстай логікі, але а лабараторыя чалавечай ірацыянальнасці. Як напісаў аргентынскі пісьменнік Хорхе Луіс Борхес у сваім вершы Шахматы: “Бог рухае гульца, і гэты, кавалак. / Які Бог за Богам пачынаецца сюжэт / пылу і часу, і сну, і агоніі?”. Пытанне Борхеса — хто насамрэч кіруе фігурамі?— адлюстроўвае напружанне паміж дэтэрмінізмам і свабодай волі, дыскусія, якую шахматы распальвалі на працягу стагоддзяў.

Шахматы як метафара жыцця: ад Марка Аўрэлія да Бенджаміна Франкліна

У той час як некаторыя філосафы выкарыстоўвалі шахматы для аналізу сілы або розуму, іншыя разглядалі гэта як а экзістэнцыяльная метафара. У старажытным Рыме, імператар і стаік Марк Аўрэлій Ён параўноўваў жыццё з гульнёй, дзе кожны ход трэба прымаць спакойна. У іх Медытацыі, напісаў: “Жыццё як гульня ў шахматы: важна не перамога, але гуляць добра”. Для стоікаў, Шахматы вучаць, што кантроль існуе толькі над нашымі дзеяннямі, не пра вынікі. Гэтая ідэя знаходзіць водгук у сучаснай філасофіі, асабліва ў экзістэнцыялізм, дзе любяць аўтары Жан-Поль Сартр яны ўбачылі ў гульні ўяўленне аб пакута свабоды: Кожны рух - гэта выбар, які вызначае наш лёс, але гэта таксама сутыкае нас з адказнасцю за нашы рашэнні.

У 18 ст, Бенджамін Франклін зрабіў гэтую метафару на адзін крок далей. У сваім эсэ Мараль шахмат (1786), Франклін сцвярджаў, што шахматы - гэта не проста хобі, але адзін школа цнотаў. Па яго словах, гульня навучыла:

• Прагноз: прадбачыць наступствы дзеянняў.
• Абачлівасць: прааналізуйце ўсе варыянты, перш чым прыняць рашэнне.
• Асцярожнасць: не дзейнічайце імпульсіўна.
• Настойлівасць: не здавацца перад тварам нягод.

Для Франкліна, шахматы былі а мікракосм цывілізаванага жыцця, дзе канкурэнцыя можа быць жорсткай, але заўсёды ў рамках узаемнай павагі. Гэтае аптымістычнае бачанне кантраставала з бачаннем іншых мысляроў, як Артур Шапенгаўэр, хто ў Свет як воля і ўяўленне (1818) убачыў у гульні праяву вечны канфлікт што вызначае існаванне: “Дзе жыццё як гульня ў шахматы, у рэшце рэшт, усе дэталі вяртаюцца ў скрынку”.

Парадокс, так, гэта зразумела: шахматы могуць быць як a мадэль замовы як а метафара хаосу. для некаторых, Гэта адлюстраванне чалавечай рацыянальнасці; для іншых, выпрабаванне вашых межаў. Самае цікавае, што абодва бачання суіснуюць на адной дошцы.

Ці могуць шахматы навучыць нас нечаму пра свабоду?

Адно з самых інтрыгуючых пытанняў у шахматах - ці, у сістэме фіксаваных правілаў і прадказальных рухаў, ёсць месца для свабода. На першы погляд, гульня здаецца выдатным прыкладам дэтэрмінізм: кожная частка мае абмежаваны набор хадоў, і самыя моцныя п'есы - гэта звычайна тыя, якія прытрымліваюцца ўсталяваных прынцыпаў (кантроль цэнтр, развіваць часткі, абараняць караля). Аднак, Гісторыя шахмат поўная гульняў, якія супярэчаць гэтай логіцы., дзе творчасць і інтуіцыя разрываюць чаканае. Вялікі настаўнік Міхаіл Таль, Напрыклад, ён славіўся сваімі ахвярамі “нерацыянальны” што, насуперак усяму, прывялі да перамогі. Ці не з'яўляюцца гэтыя рухі формай свабода ў рамках правілаў?

Гэтую напружанасць паміж структурай і творчасцю даследавалі такія філосафы, як Людвіг Вітгенштэйн, хто ў Філасофскія даследаванні (1953) параўнаў мову з гульнёй, правілы якой можна пераасэнсоўваць. За Вітгенштэйна, Шахматы паказваюць, што свабода заключаецца не ў парушэнні правілаў, але ў гуляць з імі. Гэтая ідэя злучаецца з паняццем чалавечае агенцтва у сучаснай філасофіі: нават у закрытай сістэме, Асобы могуць знайсці спосабы рэалізаваць сваю волю.

Але ёсць іранічны паварот: чым больш вы асвойваеце шахматы, тым больш выяўляецца яго прырода ілюзіяніст. Такія рухавікі штучнага інтэлекту Рыбка о AlphaZero паказалі гэта, на самым высокім узроўні, гульня зводзіцца да матэматычных заканамернасцяў. Узнікае няёмкае пытанне.: Калі нават чалавечую творчасць можна паўтарыць з дапамогай алгарытмаў, дзе свабода? шахматы, так, становіцца а люстэрка стану чалавека: мы свабодныя ў межах, Але гэтыя межы вузейшыя, чым мы думаем.

Як пісаў філосаф Бён-Чул Хан ст Грамадства стомленасці (2010), Мы жывем у эпоху апантанасці аптымізацыяй і прадукцыйнасцю, дзе нават вольны час становіцца а прадуктыўная задача. шахматы, у гэтым кантэксце, Гэта напамін, што сапраўдная свабода не ў перамозе, але ў гуляць гуляць. Можа таму, нягледзячы на ​​сваю жорсткасць, працягвае зачароўваць тых, хто шукае ў сваіх боксах нешта большае, чым перамога: спосаб разумення свету.