Шахмат һәм фәлсәфә: таҡта донъя көҙгөһө кеүек

шахмат, стратегия уйыны ғына түгел, быуаттар буйы фәлсәфәселәрҙең көҙгөһө булып тора., фекер йөрөтөүселәр һәм етәкселәр үҙҙәренең донъяға ҡараштарын сағылдырған. Боронғо замандарҙан алып хәҙерге заманға тиклем ., кеүек һандар Марк Аврелий, Бенджамин Франклин, Владимир Ленин йәки Хорхе Луис Борхес таҡтала таптыҡ 64 йәшниктәр тормошто аңлау өсөн көслө метафора, көс, һуғыш һәм хатта кеше хәле .. Ни өсөн боронғо уйын шул тиклем төрлө аҡылдарҙы әсир иткән?? Яуап уның техник ҡатмарлылығында ғына түгел ., әммә тығыҙланыу һәләтендә, теүәл хәрәкәттәрҙә һәм үҙгәрмәй торған ҡағиҙәләрҙә, йәшәүҙең төп дилеммалары: ирекле ихтыяр детерминизмға ҡаршы, конкуренцияла әхлаҡ, шанс һәм иҫәпләү, һәм хаоста тәртип эҙләү.

Был мәҡәләлә шахматтың нисек үҫешкәне тикшерелә. фәлсәфәүи лаб., унда төрлө дәүер фекер йөрөтөүселәр үҙҙәренең теорияларын йәмғиәткә проекциялаған, сәйәсәт һәм аҡыл. Ошо бәйләнештән килеп сыҡҡан фекерҙәрҙе генә анализламаясаҡбыҙ ., әммә шулай уҡ ҡапма-ҡаршылыҡтар, тип асып һала: Шахмат саф рационаллек моделеме әллә, киреһенсә, ысынбарлыҡты ябайлаштырыусы тоҙаҡ? Уйын беҙгә кеше азатлығы тураһында нимәлер өйрәтә аламы?, йәки был контроль иллюзияһы ғынамы? Тарихи миҫалдар һәм заманса уйланыуҙар аша ., беҙ сисәсәкбеҙ, ни өсөн таҡта ҡала, күптәр өсөн, донъя тураһында уйлау өсөн идеаль урын.

Шахмат һуғыш һәм власть көҙгөһө булараҡ

Шахмат менән һуғыш араһындағы бәйләнеш уйындың үҙе кеүек үк боронғо тиерлек .. VI быуатта Һиндостандан килеп сыҡҡан. Чатуранга — тигәнде аңлата “дүрт дивизия” шул ваҡыттағы хәрби частарға һылтанып —, шахмат һуғыш моделләштереүе булараҡ тыуған. Әммә, Фарсы һәм Европала уның эволюцияһы уны тактик күнекмәләрҙән дә өҫтөнөрәк нәмәгә әйләндерҙе .: булып китте. сәйәси тәртип символы. Урта быуаттарҙа В., Мәҫәлән, кеүек шахмат трактаты. уйындар китабы . (1283) Альфонсо X Аҡыллы ҡағиҙәләрҙе өйрәткән генә түгел, әммә улар таҡтаны һәр өлөшө социаль синыфты күрһәткән микрокосмос итеп күрһәткән.: батша, дворяндар?ы?, дин әһелдәре һәм халыҡ.

Әммә тап Яңырыу дәүерендә шахмат тәрән фәлсәфәүи үлсәмгә эйә була.. Никколо Макиавело, й. Принц . (1532), Ул хөкүмәтте шахмат уйыны менән сағыштырҙы ., унда уңыш ҡаршы яҡтың хәрәкәттәрен алдан күреүгә һәм шарттарға яраҡлашыуға бәйле булған. Макиавелли өсөн ., шахмат уйын ғына түгел ине, әммә бер реалполитика дәресе: Ғәҙәти әхлаҡ стратегик һөҙөмтәлелеккә юл бирергә мәжбүр булды. Был фекер һуңыраҡ уйлаусыларҙа яңғыраны ., һымаҡ Томас Гоббс, кем 2012 йылда. Левиафан (1651) тип һүрәтләгән кеше тормошон. “бөтәһенең дә бөтәһенә ҡаршы һуғышы”, таҡта үҙәген контролдә тотоу өсөн даими көрәште уятыусы метафора.

20-се быуатта М., шахмат геосәйәсәт менән тағы ла нығыраҡ бәйләнде. Владимир Ленин ., ялҡынлы уйынсы, Мин уйында синфи көрәштең күрһәтелеүен күрҙем .: пролетариат (пешкалар) буржуазияны ҡолатыу өсөн ойошҡан рәүештә алға барырға тура килә (батша). Хатта һалҡын һуғыш ваҡытында ла ., шахмат булып китте. символик яу яланы АҠШ һәм СССР араһында, Бобби Фишер һәм Анатолий Карпов кеүек шәхестәр менән идеологик көнәркәшлекте кәүҙәләндерә. Бөйөк уҡытыусы яҙғанса . Гарри Каспаров: “Шахмат - ул миниатюрала һуғыш, әммә ул шулай уҡ тыныслыҡ миниатюрала, сөнки ул иң ҡаты ҡаршылыҡта ла хөрмәт итергә кәрәкле ҡағиҙәләр бар тип өйрәтә”.

Микроскоп аҫтында кеше аҡылы .: шахмат һәм психология

Әгәр шахмат власть аңлау өсөн хеҙмәт иткән, Ул шулай уҡ кеше аҡылы сиктәрен тикшергәндә төп ҡорал булып тора.. XX быуат башында В., психолог Альфред Бинет — беренсе интеллект һынауын эшләүе менән билдәле — шахматсыларҙы өйрәнеп, хәтер һәм ҡабул итеү уларҙы уйынға нисек йоғонто яһауын анализлай. Бинет асыҡлауынса, уҡытыусылар башлап йөрөүселәргә ҡарағанда күберәк хәрәкәттәрҙе иҫәпләп кенә ҡалмай ., бәлки улар таҡтаны башҡаса күрҙеләр: улар ҡалыптарҙы ҡабул итте, айырым киҫәктәр түгел. Был табыш аңлау өсөн нигеҙ һалды эксперт танып белеү, һуңыраҡ когнитив психология ҡулланасаҡ төшөнсә.

Әммә шахмат та асыҡланы һуҡыр таптар кеше рационаллегенең. 2012 йылда. 1946, философ һәм математик Норберт Винер, кибернетиканың атаһы ., шахматсы мейеһен кире бәйләнеш системаһы менән сағыштырған, ҡайҙа һәр ҡарар нигеҙендә даими баһалау хәүеф һәм бүләктәр. Әммә, Винер иҫкәрткәнсә,, машинанан айырмалы, кешеләр эмоциональ ҡаршылыҡтарға дусар: юғалтыуҙан ҡурҡыу, артыҡ ышаныс йәки анализ фалиж беҙҙең хөкөмдө болотлай ала. Был идеяны һуңынан 1920 йылда үҫтерә. Даниэль Канеман, Иҡтисад буйынса Нобель премияһы, кем 2012 йылда. Тиҙ уйлағыҙ ., яйлап уйла . (2011) иң яҡшы уйынсылар ҙа танып белеүҙең тоҙаҡтарына нисек эләгеүен күрһәтте, уның кеүек якорь эффекты (тәүге алынған мәғлүмәткә артыҡ әһәмиәт биреү) йәки раҫлау тайпылышы (беҙҙең гипотезаларҙы раҫлаусы нәмәне генә эҙләгеҙ).

шахмат, шулай, Был саф логика уйыны ғына түгел, әммә а кеше иррационаллеге лабораторияһы. Аргентина яҙыусыһы яҙғанса . Хорхе Луис Борхес шиғырында М. Шахмат: “Хоҙай уйынсыны күсерә ., ә был, киҫәк. / Ниндәй Хоҙай артында Хоҙай сюжет башлана . / туҙан һәм ваҡыт һәм йоҡо һәм ғазаптар?”. Борхес һорауы — кем ысынлап та киҫәктәрҙе контролдә тота?— детерминизм һәм ирекле ихтыяр араһындағы көсөргәнешлекте сағылдыра, шахмат быуаттар буйы ҡотортҡан бәхәс.

Шахмат тормош метафораһы булараҡ: Марк Аврелийҙан Бенджамин Франклинға тиклем

Ә ҡайһы бер философтар шахмат ҡулланып, көс йәки аҡыл анализлау, башҡалар уны 1990 й. экзистенциаль метафора. Боронғо Римдә ., император һәм стоик Марк Аврелий Ул тормошто һәр аҙымды тыйнаҡ ҡабул итергә тейешле уйын менән сағыштырҙы .. Үҙҙәренең Медитациялар, яҙған: “Тормош шахмат уйыны кеүек .: нимә мөһим еңеү түгел, әммә яҡшы уйнай”. Стоиктар өсөн ., Шахмат өйрәтте, контроль тик беҙҙең эштәр өҫтөндә генә бар, һөҙөмтә тураһында түгел. Был фекер хәҙерге фәлсәфәлә яңғырай ., бигерәк тә 1920 йылда. экзистенциализм, ҡайҙа авторҙарға оҡшай Жан-Поль Сартр улар уйында һүрәтләүен күрҙеләр азатлыҡ ғазаптары: Һәр хәрәкәт - беҙҙең яҙмышты билдәләүсе һайлау ., әммә ул шулай уҡ беҙҙең ҡарарҙарыбыҙ өсөн яуаплылыҡ менән ҡаршы ҡуя.

XVIII быуатта В., Бенджамин Франклин был метафора бер аҙым алға китте. Үҙенең очеркында . Шахмат әхлағы (1786), Франклин шахматты мауығыу ғына түгел тип раҫлай ., әммә бер изгелек мәктәбе. Уның һүҙҙәре буйынса ., өйрәткән уйын:

• Прогноз буйынса: эштәрҙең эҙемтәләрен алдан күҙаллау.
• Һаҡлыҡ: ҡарар ҡабул итеү алдынан бөтә варианттарҙы анализлау.
• Һаҡлыҡ: импульс буйынса эш итмәгеҙ.
• Ныҡышмалылыҡ: ауырлыҡтар алдында бирешмәү.

Франклин өсөн, шахмат булды цивилизациялы тормош микрокосмосы, ҡайҙа ярыш ҡаты булыуы мөмкин, әммә һәр ваҡыт үҙ-ара ихтирам сиктәрендә. Был оптимистик ҡараш башҡа фекерләүселәрҙең ҡарашы менән ҡапма-ҡаршы тора ., һымаҡ Артур Шопенгауэр, кем 2012 йылда. Донъя ихтыяр һәм вәкиллек булараҡ (1818) уйынында күренешен күрҙе. мәңгелек конфликт йәшәүҙе билдәләүсе: “Тормош шахмат уйыны кеүек ҡайҙа, ахыр сиктә, бөтә өлөштәре йәшниккә ҡайтарыла”.

Парадокс, шулай, был аңлашыла: шахмат икеһе лә була ала заказ моделе кеүек хаос метафораһы. ҡайһы берәүҙәр өсөн, Ул кешенең аҡыллылығының сағылышы .; башҡалар өсөн, сиктәреңде һынау. Ҡыҙыҡлыһы шунда: ике күренеш тә бер таҡтала бергә йәшәй ..

Шахмат беҙҙе азатлыҡ тураһында нимәлер өйрәтә аламы??

Шахматта иң ҡыҙыҡлы һорауҙарҙан береһе –, нығытылған ҡағиҙәләр һәм күҙаллана торған хәрәкәттәр системаһында, өсөн урын бар. ирек. Тәү ҡараштан, уйын 2012 йылдың идеаль миҫалы кеүек тойола. детерминизм: һәр өлөшө сикләнгән хәрәкәттәр йыйылмаһы бар, ә иң көслө пьесалар, ғәҙәттә, нығынған принциптарға ярашлы пьесалар була (үҙәк менән идара итеү, өлөштәрен үҫтереү ., батшаны һаҡла). Әммә, Шахмат тарихы был логикаға ҡаршы сыҡҡан уйындар менән тулы., Ҡайҙа ижад һәм интуиция көтөлгән менән өҙөлә. Бөйөк уҡытыусы . Михаил Тал ., Мәҫәлән, ул үҙенең ҡорбандары менән дан тотҡан “иррациональ” нимә, бөтә шанстарға ҡаршы, еңеүгә килтерҙе .. Был хәрәкәттәр формаһы түгелме? ҡағиҙәләр сиктәрендә азатлыҡ?

Был структура һәм ижад араһындағы көсөргәнешлек философтар тарафынан тикшерелгән, мәҫәлән, 1990 й. Людвиг Витгенштейн, кем 2012 йылда. Фәлсәфәүи тикшеренеүҙәр . (1953) телде ҡағиҙәләрен яңынан аңлатып була торған уйын менән сағыштырған. Витгенштейн өсөн, Шахмат нисек ирек ҡағиҙәләрҙе боҙоу тураһында түгел икәнен күрһәтә, әммә 2012 йылда. улар менән уйнай .. Был фекер төшөнсәһе менән бәйләй. кеше агентлығы хәҙерге заман фәлсәфәһендә: хатта ябыҡ системала ла, Шәхестәр үҙ ихтыярын тормошҡа ашырыу юлдарын таба ала ..

Әммә унда ирониялы боролош бар .: шахматты ни тиклем күберәк үҙләштерһәң, уның тәбиғәте ни тиклем күберәк асыла иллюзионист. Яһалма интеллект двигателдәре кеүек Стокфиш o АльфаНуль тип күрһәткәндәр., иң юғары кимәлдә, уйын математик ҡалыптарға төшә. Был уңайһыҙ һорау тыуҙыра.: Әгәр хатта кеше ижадын алгоритмдар ярҙамында ҡабатларға мөмкин булһа, ҡайҙа азатлыҡ?? шахмат, шулай, булып китә. кеше хәленең көҙгөһө: беҙ сиктәрҙә иреклебеҙ, Әммә ул сиктәр беҙ уйлағандан тарыраҡ ..

Философ яҙғанса . Бёнг-Чул Хан й. Арыу йәмғиәте . (2010), Беҙ оптимизация һәм етештереүсәнлек менән мауыҡҡан дәүерҙә йәшәйбеҙ, ҡайҙа хатта ял итеү ҙә әйләнә продуктив бурыс. шахмат, был контекста, Ул ысын азатлыҡтың еңеп сығыуҙа түгеллеген иҫкә төшөрөү ., әммә 2012 йылда. уйнарға уйнарға. Бәлки, шуғалыр ҙа, ҡатылығына ҡарамаҫтан, үҙ йәшниктәрендә еңеүҙән башҡа нәмә эҙләгәндәрҙе әсир итеүен дауам итә: донъяны аңлау юлы.